ПАВЕЛ БІСКУП
СЛУГА СЛУГАЎ БОЖЫХ
З АЙЦАМІ СВЯТОГА САБОРУ
НА ВЕЧНУЮ ПАМЯЦЬ

Уступ

1. Пра цесную сувязь Касцёла з усёй сям’ёй народаў

Радасць і надзея, смутак і трывога людзей гэтага часу, асабліва бедных і ўсіх прыгнечаных, з’яўляецца таксама радасцю і надзеяй, смуткам і трывогай Хрыстовых вучняў, і ўсё па-сапраўднаму чалавечае знаходзіць водгук у іх сэрцах. Таму што іх супольнасць складаецца з людзей, з’яднаных у Хрысце, якія ў сваёй пілігрымцы накіроўваюцца Духам Святым да Валадарства Айца і якія прынялі навіну збаўлення, каб прадставіць яе ўсім. Таму гэта супольнасць адчувае сябе сапраўды звязанай з чалавецтвам і ягонай гісторыяй.

2. Каму Сабор адрасуе свае словы

Другі Ватыканскі Сабор пасля глыбокага разважання над таямніцай Касцёла без ваганняў адрасуе свае словы ўжо не толькі дзецям Касцёла і тым, хто заклікае імя Хрыста, але і кожнаму чалавеку, жадаючы растлумачыць усім сваё разуменне прысутнасці і дзейнасці Касцёла ў сучасным свеце.

Такім чынам, Сабор бярэ пад увагу свет людзей, або ўсю чалавечую сям’ю і рэчаіснасць, у якой яна жыве; свет, які з’яўляецца арэнай гісторыі чалавечага роду, пазначаны яго стараннай працай, паразамі і перамогамі; свет, які, як вераць хрысціяне, Стварыцель у любові заснаваў і захоўвае, трапіў у няволю граху, але ўкрыжаваны і ўваскрослы Хрыстус, перамогшы ўладу злога духа, вызваліў гэты свет, каб ён мог перамяніцца згодна з Божай задумай і дайсці да поўнай дасканаласці.

3. Неабходнасць служэння чалавеку

У нашыя дні чалавецтва захапляецца сваімі адкрыццямі і сваёй магутнасцю, аднак часта задае сабе хвалюючыя пытанні пра сённяшнюю эвалюцыю свету, пра месца і абавязак чалавека ў сусвеце, пра сэнс яго індывідуальнага ці калектыўнага намагання, урэшце, пра канчатковую мэту рэчаў і людзей. Таму Сабор, пацвярджаючы і выказваючы веру ўсяго Божага народу, сабранага Хрыстом, можа найбольш красамоўна выказаць сваю еднасць, пашану і любоў да ўсёй чалавечай сям’і, у якую ўваходзіць, толькі праз наладжванне з ёй дыялогу па гэтых розных праблемах, прыносячы святло, зачэрпнутае з Евангелля, а таксама даючы чалавецтву збаўчыя сілы, якія Касцёл пад кіраўніцтвам Духа Святога атрымлівае ад свайго Заснавальніка. Чалавечая асоба павінна быць збаўлена, а чалавечае грамадства — адноўлена. Такім чынам, стрыжнем нашага разважання будзе чалавек у яго адзінстве і цэласнасці, з целам і душой, з сэрцам і сумленнем, з розумам і воляй.

Дзеля гэтага Святы Сабор, вызнаючы найвышэйшае пакліканне чалавека і сцвярджаючы, што ў ім пасеяна пэўнае боскае зерне, прапаноўвае чалавецтву шчырае супрацоўніцтва Касцёла для ўстанаўлення ўсеагульнага братэрства, якое адпавядае гэтаму пакліканню. Касцёл не кіруецца тут ніякімі зямнымі амбіцыямі, але імкнецца толькі да аднаго: пад кіраўніцтвам Духа Святога Суцяшыцеля працягваць справу самога Хрыста, які прыйшоў у свет, каб даць сведчанне праўдзе(2); каб збаўляць, а не асуджаць; каб служыць, а не каб Яму служылі(3).

Уводная частка

СТАНОВІШЧА ЧАЛАВЕКА Ў СУЧАСНЫМ СВЕЦЕ

4. Надзея і непакой

Для выканання такога задання Касцёл заўжды павінен даследаваць знакі часу і інтэрпрэтаваць іх у святле Евангелля так, каб быць здольным кожнаму пакаленню даць зразумелы адказ на вечныя пытанні людзей пра сэнс цяперашняга і будучага жыцця і пра іх узаемасувязь. Таму трэба пазнаваць і разумець свет, у якім мы жывем, а таксама яго спадзяванні, памкненні і нярэдка яго драматычны характар. Некаторыя галоўныя рысы сучаснага свету можна вызначыць наступным чынам.

Сёння чалавецтва знаходзіцца на новым этапе сваёй гісторыі, калі глыбокія і хуткія змены паступова ахопліваюць увесь свет. Выкліканыя розумам чалавека і яго творчымі намаганнямі, яны ўздзейнічаюць на самога чалавека, на яго погляды, індывідуальныя і калектыўныя жаданні, на лад яго мыслення і паводзіны ў дачыненні да рэчаў і людзей. Так, мы можам казаць ужо пра сапраўдную сацыяльную і культурную трансфармацыю, якая ўплывае і на рэлігійнае жыццё.

Як пры любым крызісе росту, гэтая трансфармацыя спалучана з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Хоць чалавек шырока распасцірае сваю магутнасць, аднак не заўжды яна служыць яму на карысць. Імкнучыся пранікаць глыбей у таямніцы свайго духу, ён часта яшчэ больш губляе ўпэўненасць у сабе. Крок за крокам усё больш выразна адкрываючы законы сацыяльнага жыцця, чалавек вагаецца наконт кірунку, які трэба надаць гэтаму жыццю.

Чалавецтва яшчэ ніколі не было насычана такім вялікім багаццем, магчымасцямі і эканамічнай магутнасцю, аднак дагэтуль вялікая частка жыхароў свету пакутуе ад голаду і галечы, незлічоная колькасць людзей церпіць ад непісьменнасці. Ніколі людзі не мелі такога абвостранага пачуцця свабоды, як сёння, але ў той жа час узнікаюць новыя віды сацыяльнага і духоўнага рабства. Тады як свет так жыва адчувае сваё адзінства і ўзаемазалежнасць паасобных адзінак у неабходнай салідарнасці, яго разрываюць на часткі сілы, якія змагаюцца паміж сабой; бо дагэтуль працягваюцца вострыя супярэчнасці палітычнага, сацыяльнага, эканамічнага, расавага і ідэалагічнага характару, існуе таксама пагроза вайны, якая можа зруйнаваць усё дашчэнту. Побач з актывізацыяй узаемаабмену поглядамі, самі словы, якія выражаюць важнейшыя паняцці, набываюць у розных ідэалогіях дастаткова адрозны сэнс. Урэшце, працягваецца пільны пошук дасканалага зямнога парадку, што, аднак, не суправаджаецца духоўным ростам.

Такое складанае становішча, у якім апынуліся многія сучасныя людзі, перашкаджае ім правільна распазнаваць вечныя каштоўнасці і належным чынам дастасоўваць іх да новых вынаходстваў. Таму іх гняце трывога, калі яны, разарваныя паміж надзеяй і непакоем, задаюць сабе пытанне пра хаду сучасных падзей. Гэтая хада падзей правакуе і нават прымушае людзей даць адказ.

5. Глыбокая змена ўмоў

Сённяшні духоўны непакой і змена жыццёвых умоў звязаны з больш шырокай зменай рэчаіснасці, у выніку чаго ў інтэлектуальнай фармацыі ўсё большае значэнне набываюць дакладныя і прыродазнаўчыя навукі, а таксама антрапалагічныя, а ў практычнай дзейнасці — вытворныя ад іх тэхнічныя магчымасці. Гэты навуковы склад розуму інакш, чым раней, фарміруе культурны характар і лад мыслення. Тэхнічныя ўменні даходзяць да таго, што змяняюць аблічча зямлі і ўжо спрабуюць падпарадкаваць пазазямную прастору.

Чалавечы розум пэўным чынам пашырае сваё панаванне і над часам: сягае ў мінулае шляхам пазнання гісторыі, а ў будучае — уменнем прадбачыць і планаваць. Развіццё біялагічных, псіхалагічных і сацыяльных навук не толькі дапамагае чалавеку ў лепшым самапазнанні, але і падштурхоўвае яго выкарыстоўваць тэхнічныя метады непасрэднага ўплыву на жыццё грамадстваў. У той жа час чалавецтва ўсё больш задумваецца над прагназаваннем і ўпарадкаваннем свайго дэмаграфічнага росту.

Сама гісторыя так паскарае сваю хаду, што паасобныя людзі ледзь паспяваюць за ёй. Лёс чалавечай супольнасці нібы знітоўваецца ў адно і больш не падзяляецца на адасобленыя гісто­рыі. Так чалавецтва пераходзіць ад пераважна статычнага паняцця парадку рэчаіснасці да больш дынамічнага і эвалюцыйнага, з чаго ўзнікае новы комплекс праблем, які патрабуе новага аналізу і сінтэзу.

6. Змены ў грамадскім ладзе

Традыцыйныя мясцовыя супольнасці, такія як патрыярхальныя сем’і, кланы, плямёны, абшчыны, розныя сходы і сацыяльныя сувязі з кожным днём змяняюцца ўсё больш.

Паступова пашыраецца тып прамысловага грамадства, прыводзячы некаторыя народы да эканамічнага багацця і карэнным чынам змяняючы ўстаноўленыя здаўна паняцці і ўмовы сацыяльнага жыцця. Падобна ўзрастае захапленне гарадскім жыццём і імкненне да яго як з прычыны росту гарадоў і іх насельніцтва, так і праз пашырэнне гарадскога ладу жыцця ў вёсцы.

Новыя і зручнейшыя сродкі сацыяльных зносін спрыяюць пазнанню падзей, вельмі хуткаму і шырокаму распаўсюджванню спосабу мыслення і ўспрымання, выклікаючы шмат ланцуговых рэакцый.

І не трэба недаацэньваць таго, што многія людзі, з розных прычын вымушаныя эмігрыраваць, змяняюць лад свайго жыцця.

Так, няспынна актывізуюцца сувязі людзей паміж сабой і ў той жа час сама сацыялізацыя стварае новыя сувязі, што, аднак, не заўжды спрыяе сталенню асобы і сапраўды асабовым адносінам (персаналізацыі).

Эвалюцыя такога роду выразна выяўляецца ў народах, якія карыстаюцца вынікамі эканамічнага і тэхнічнага прагрэсу, а таксама закранае народы, якія імкнуцца да прагрэсу і жадаюць здабыць для сваіх краін выгоды індустрыялізацыі і урбанізацыі. Гэтыя народы, асабліва калі трымаюцца старажытных традыцый, адначасова адчуваюць імкненне да больш сталага і больш асабістага выкарыстання свабоды.

7. Псіхалагічныя, маральныя і рэлігійныя змены

Змена мыслення і структур часта выклікае аспрэчванне атрыманых дабротаў, асабліва сярод моладзі, якая не раз становіцца нецярплівай і нават бунтуецца пад уплывам унутраных хваляванняў, а ўсведамляючы сваё значэнне ў грамадскім жыцці, стараецца як мага хутчэй стаць яго ўдзельнікам. Таму з кожным днём бацькі і выхаваўцы часта сутыкаюцца з усё большымі цяжкасцямі ў выкананні сваіх абавязкаў.

Установы, законы, спосабы мыслення і ўспрымання, перададзеныя ад продкаў, не заўжды здаюцца адпаведнымі сённяшняму стану рэчаў, таму ўзнікае сур’ёзнае замяшанне ў спосабе і саміх нормах паводзін.

Урэшце, новыя ўмовы закранаюць і само рэлігійнае жыццё. З аднаго боку, магчымасць больш крытычнага разважання ачышчае яго ад магічнага ўспрымання свету і захаваных дагэтуль забабонаў, а таксама патрабуе больш асабістай і актыўнай адданасці ў веры, дзякуючы чаму многія прыходзяць да больш жывога адчування Бога. З другога боку, усё большыя масы практычна адыходзяць ад рэлігіі. У адрозненне ад даўніх часоў, адмаўленне Бога або рэлігіі ці адыход ад іх больш не з’яўляецца чымсьці незвычайным ці выключным, бо сёння гэта нярэдка прадстаўляецца як патрабаванне прагрэсу ці нейкі новы гуманізм. Усё гэта ў многіх краінах выяўляецца не толькі ў поглядах філосафаў, але таксама вельмі шырока ахоплівае літаратуру, мастацтва, інтэрпрэтацыю гуманітарных навук і гісторыю, а таксама дзяржаўныя законы, так што многія гэтым заклапочаны.

8. Нераўнавага ў сучасным свеце

Такая хуткая і часта бязладная змена рэчаіснасці, а таксама само абвостранае ўсведамленне разыходжанняў, існуючых у свеце, нараджае і ўмацоўвае супярэчнасці і нераўнавагу.

Унутры самой асобы часта з’яўляецца нераўнавага паміж сучасным практычным інтэлектам і тэарэтычным спосабам мыслення, якому не ўдаецца ні падпарадкаваць сабе суму сваіх ведаў, ні ўпарадкаваць іх адпаведным чынам у сінтэз. Адначасова нараджаецца нераўнавага паміж клопатам пра практычную эфектыўнасць і патрабаваннямі сумлення, часта таксама паміж умовамі калектыўнага жыцця і патрабаваннямі асабістага мыслення, а таксама разважання. Урэшце, узнікае нераўнавага паміж спецыялізацыяй чалавечай дзейнасці і цэласным бачаннем рэчаіснасці.

У сям’і нараджаюцца непаразуменні, выкліканыя дэмаграфічнымі, эканамічнымі ці сацыяльнымі ўмовамі або канфліктамі пакаленняў, новымі грамадскімі адносінамі паміж мужчынамі і жанчынамі.

Узнікаюць вялікія супярэчнасці паміж расамі, нават паміж рознымі пластамі аднаго грамадства; паміж багатымі і менш заможнымі ці беднымі народамі; урэшце, паміж міжнароднымі інстытутамі, узніклымі з імкнення народаў да спакою, і амбіцыяй пашырэння сваёй ідэалогіі, а таксама калектыўнай хцівасцю, якая існуе ў народах і пэўных супольнасцях.

З гэтага вынікае ўзаемны недавер і варожасць, канфлікты і пакуты, прычынай і ахвярай якіх адначасова з’яўляецца сам чалавек.

9. Усё больш універсальныя жаданні чалавецтва

Між тым шырыцца перакананне, што чалавецтва не толькі можа і павінна ўсё больш падпарадкоўваць сабе матэрыяльны свет, але, больш за тое, яго абавязак — усталяваць такі палітычны, грамадскі і эканамічны лад, які з кожным днём будзе ўсё лепш служыць чалавеку і дапамагаць як адзінкам, так і супольнасцям у сцвярджэнні і ўзрастанні іх уласнай годнасці.

Таму мноства людзей з найвялікшай настойлівасцю дабіваюцца тых дабротаў, недахоп якіх найбольш балюча адчуваюць з прычыны несправядлівасці ці няроўнага размеркавання. Развіццёвыя народы і тыя, што нядаўна здабылі незалежнасць, жадаюць не толькі ў палітычнай, але і ў эканамічнай сферы ўдзельнічаць у дабротах сённяшняй цывілізацыі, а таксама свабодна выконваць сваю ролю ў свеце. Аднак у той жа час з кожным днём павялічваецца дыстанцыя, якая аддзяляе іх ад іншых багацейшых народаў, якія развіваюцца хутчэй, а таксама паглыбляецца вельмі часта эканамічная залежнасць ад іх. Народы, якія пакутуюць ад голаду, звяртаюцца да больш заможных народаў. Жанчыны патрабуюць для сябе юрыдычнай і фактычнай роўнасці з мужчынамі там, дзе яе яшчэ не дасягнулі. Рабочыя і сяляне хочуць не толькі здабываць неабходныя для жыцця сродкі, але і развіваць, працуючы, свае асабістыя дараванні і, больш за тое, мець удзел у арганізацыі эканамічнага, грамадскага, палітычнага і культурнага жыцця. Цяпер упершыню ў гісторыі ўсе народы перакананы, што дасягненні культуры сапраўды могуць і павінны быць справай усіх.

За ўсімі гэтымі патрабаваннямі хаваецца больш глыбокае паўсюднае імкненне: адзінкі і супольнасці прагнуць поўнага і свабоднага жыцця, вартага чалавека, магчымасці карыстацца ўсімі разнастайнымі дабротамі, якія ім можа даць сучасны свет. Акрамя таго, народы прыкладаюць усё большыя намаганні для стварэння нейкай усеагульнай супольнасці.

Так сённяшні свет паказвае сябе адначасова магутным і слабым, здольным да найлепшага і найгоршага, у той час як перад ім распасціраецца шлях да свабоды і няволі, да прагрэсу і рэгрэсу, да братэрства і нянавісці. Больш за тое, чалавек пачынае ўсведамляць, што абавязаны належна кіраваць сіламі, якія сам стварыў і якія могуць прыгнятаць яго або служыць яму. Таму ён ставіць перад сабой пытанні.

10. Глыбокія пытанні чалавецтва

Насамрэч, разлад, ад якога пакутуе сучасны свет, звязаны з больш глыбокім разладам, які караніцца ў сэрцы чалавека. У самім чалавеку змагаюцца розныя стыхіі. З аднаго боку, будучы стварэннем, ён зазнае шматлікія абмежаванні, а з другога боку, з’яўляецца свабодным у сваіх жаданнях і пакліканым да вышэйшага жыцця. Прываблены многімі магчымасцямі, ён увесь час вымушаны выбіраць паміж імі і адмаўляцца ад некаторых з іх. Тым не менш, будучы слабым і грэшным, ён нярэдка робіць тое, чаго не хоча, і не робіць таго, што хацеў бы зрабіць(4). Таму ён пакутуе ад разладу, што ў самім сабе і выклікае столькі нязгоды ў грамадстве. Вельмі многія людзі, жыццё якіх заражана практычным матэрыялізмам, не хочуць ясна зразумець драматызм такой сітуацыі, а людзям, прыгнечаным галечай, складана задумвацца на гэтым. Многія лічаць, што змогуць знайсці спакой у разнастайных прапанаваных ім тлумачэннях свету. Нарэшце, некаторыя чакаюць сапраўднага і поўнага вызвалення чалавечага роду яго ўласнымі намаганнямі. Яны перакананыя, што будучае панаванне чалавека над зямлёй споўніць усе жаданні ягонага сэрца. Хапае і тых, хто расчараваўся ў сэнсе жыцця, а таму хваліць смеласць тых, хто лічыць чалавечае існаванне пазбаўленым усялякага значэння і спрабуе надаць яму ўсю паўнату сэнсу, абапіраючыся толькі на свой розум. Тым не менш, у сувязі з сучаснай эвалюцыяй свету з кожным днём становіцца ўсё больш тых, хто задае самыя глыбокія пытанні або з новай вастрынёй разважае: чым ёсць чалавек, які сэнс мае цярпенне, зло, смерць, якія надалей існуюць, хоць адбыўся такі прагрэс? Навошта гэтыя перамогі, набытыя такой вялікай цаною? Што чалавек можа даць грамадству, а чаго можа ад яго чакаць? Што адбудзецца пасля гэтага зямнога жыцця?

Касцёл верыць, што Хрыстус, які памёр за ўсіх і ўваскрос(5), можа праз свайго Духа даць чалавеку святло і сілы, каб ён здолеў адказаць на сваё найвышэйшае пакліканне. Касцёл верыць таксама, што людзям не дадзена іншага імені пад небам, праз якое яны павінны былі б збавіцца(6). Падобным чынам Касцёл верыць, што ключ, цэнтр і канец усёй чалавечай гісторыі знаходзіцца ў яго Пану і Настаўніку. Больш за тое, Касцёл сцвярджае, што ў аснове ўсіх змен ляжыць шмат нязменных рэчаў, якія маюць свой канчатковы падмурак у Хрысце, які той самы ўчора, сёння і навекі(7). Таму ў святле Хрыста, вобразе нябачнага Бога, Першародным сярод усяго стварэння(8), Сабор намерваецца звярнуцца да ўсіх, каб растлумачыць таямніцу чалавека і садзейнічаць у вырашэнні галоўных праблем нашага часу.

Частка І

КАСЦЁЛ І ПАКЛІКАННЕ ЧАЛАВЕКА

11. Неабходнасць адказу на заклікі Духа Святога

Народ Божы, натхнёны верай у тое, што яго вядзе Дух Пана, які напаўняе зямлю, стараецца пазнаць сапраўдныя знакі прысутнасці або намераў Божых у падзеях, патрэбах і жаданнях, у якіх удзельнічае разам з іншымі людзьмі нашага часу. Вера асвятляе ўсё новым святлом і адкрывае Божую задуму адносна поўнага паклікання чалавека; таму яна скіроўвае розум да цалкам чалавечых рашэнняў.

Сабор мае намер разгледзець у гэтым святле ў першую чаргу тыя каштоўнасці, якія сёння найбольш цэняцца, а таксама суаднесці іх з іх Божай крыніцай. Тыя каштоўнасці, якія паходзяць ад творчага духу чалавека, дадзенага Богам, вельмі добрыя, але з прычыны сапсаванасці чалавечага сэрца яны нярэдка адыходзяць ад свайго належнага парадку і таму патрабуюць ачышчэння.

Што Касцёл думае пра чалавека? Што здаецца вартым рэкамендацыі для будаўніцтва сучаснага грамадства? Які канчатковы сэнс чалавечай дзейнасці ва ўсім свеце? Гэтыя пытанні чакаюць адказу. З гэтага стане яшчэ больш відавочна, што Божы народ і чалавецтва, у якое ён уваходзіць, аказваюць адзін аднаму ўзаемную падтрымку, так што місія Касцёла — рэлігійная, а таму найбольш чалавечая.

Раздзел І

ГОДНАСЦЬ ЧАЛАВЕЧАЙ АСОБЫ

12. Чалавек, створаны паводле Божага вобраза

Як веруючыя, так і няверуючыя згодныя ў тым, што ўсе рэчы, якія ёсць на зямлі, падпарадкаваны чалавеку як іх цэнтру і вяршыні. А чым жа ёсць чалавек?

Ён выказаў і працягвае выказваць пра сябе шмат меркаванняў; розных і нават процілеглых, у якіх часта або ўзвышае сябе як абсалютную меру, або прыніжае да роспачы і ў выніку знаходзіцца ў няпэўнасці і неспакоі. Глыбока адчуваючы гэтыя цяжкасці, Касцёл, навучаны Божым Аб’яўленнем, можа даць на іх адказ, які акрэслівае сапраўднае становішча чалавека, тлумачыць яго слабасць і ў той жа час стварае магчымасць належнага прызнання ягонай годнасці і паклікання.

Святое Пісанне вучыць, што чалавек быў створаны «паводле Божага вобраза», што ён здольны пазнаць і любіць свайго Стварыцеля і ўстаноўлены Ім як гаспадар усіх зямных стварэнняў(9) , каб панаваць над імі і карыстацца імі, праслаўляючы Пана(10) . «Чым ёсць чалавек, што Ты пра яго памятаеш, і сын чалавечы, што Ты ўзгадваеш пра яго? Ты ўчыніў яго мала меншым ад анёлаў, славаю і веліччу ўвянчаў яго. Паставіў яго валадаром над справай рук Тваіх, усё паклаў яму пад ногі» (Пс 8, 5-7).

Але Бог не стварыў чалавека самотным, паколькі ад пачатку «мужчынам і жанчынай стварыў іх» (Быц 1, 27); а іх саюз з’яўляецца першай формай супольнасці асоб. Чалавек па сваёй глыбокай сутнасці — грамадская істота, таму без адносін з іншымі не можа ні жыць, ні развіваць сваіх дараванняў.

Так, Бог, як зноў чытаем на старонках Святога Пісання, убачыў «усё, што зрабіў, і было яно вельмі добрым» (Быц 1, 31).

13. Грэх

Аднак чалавек, створаны Богам у справядлівасці, па намове злога духа ўжо ў пачатку гісторыі злоўжыў сваёй свабодай, супрацьпастаўляючы сябе Богу і жадаючы дасягнуць сваёй мэты па-за Ім. Пазнаўшы Бога, людзі не ўшанавалі Яго як Бога, бо было зацемнена іх неразумнае сэрца і яны служылі хутчэй стварэнню, чым Стварыцелю(11). Тое, што ведаем дзякуючы Божаму Аб’яўленню, згоднае з нашым досведам. Чалавек, узіраючыся ў сваё сэрца, заўважае, што ён схільны да злога і занураны ў разнастайнае зло, якое не можа паходзіць ад добрага Стварыцеля. Адмаўляючыся прызнаць Бога сваім пачаткам, чалавек разбураў і належны парадак, што вядзе яго да канчатковай мэты, а таксама ўсё сваё стаўленне да самога сябе, да іншых людзей і да створанай рэчаіснасці.

Таму чалавек унутрана падзелены. З гэтай жа прычыны ўсё жыццё людзей, індывідуальнае і калектыўнае, уяўляецца як барацьба, прытым драматычная барацьба паміж дабром і злом, паміж святлом і цемрай. Больш за тое, чалавек адкрывае, што сам па сабе ён няздольны эфектыўна змагацца са злом, так што кожны адчувае сябе як бы закутым у кайданы. Але сам Пан прыйшоў, каб вызваліць і ўзмацніць чалавека, унутрана аднаўляючы яго і выкідаючы прэч князя гэтага свету (пар. Ян 12, 31), які трымаў чалавека ў рабстве граху(12). Грэх прыніжае чалавека, аддаляе яго ад дасягнення паўнаты.

У святле гэтага Аб’яўлення знаходзіць сваё канчатковае тлумачэнне адначасова ўзнёслае пакліканне і глыбокая гаротнасць, якія зазнаюць людзі.

14. Прырода чалавека

Адзіны целам і душой, чалавек злучае ў сваёй цялеснай натуры элементы матэрыяльнага свету, якія праз яго дасягаюць вяршыні і ўздымаюць голас у добраахвотным праслаўленні Стварыцеля(13). Таму чалавеку нельга пагарджаць цялесным жыццём, але, наадварот, ён павінен лічыць сваё цела створаным Богам і прызначаным для ўваскрашэння ў апошні дзень, добрым і вартым павагі. Аднак чалавек, зранены грахом, перажывае бунт цела. Так, сама годнасць чалавека патрабуе, каб ён праслаўляў Бога ў сваім целе(14) і не дазваляў яму падпарадкоўвацца дрэнным схільнасцям свайго сэрца.

Чалавек не памыляецца, калі лічыць сябе вышэйшым за цялесныя рэчы, а не толькі часцінкай прыроды ці ананімным элементам чалавечай супольнасці. Сваім унутраным светам чалавек пераўзыходзіць увесь свет рэчаў, а дасягае гэтай унутранай глыбіні, калі звяртаецца да свайго сэрца, дзе яго чакае Бог, які даследуе сэрца(15), і дзе ён сам перад вачыма Бога вырашае ўласны лёс. Такім чынам, прызнаючы ў сабе духоўную і несмяротную душу, ён не дазваляе ашукаць сябе зманлівай фікцыяй, якая вынікае толькі з фізічных і сацыяльных умоў, але, наадварот, дасягае самай праўдзівай сутнасці рэчаў.

15. Годнасць розуму, праўда і мудрасць

Чалавек слушна думае, што праз удзел у святле Божага розуму ён перавышае сваім інтэлектам свет рэчаў. Дзякуючы нястомнаму практыкаванню свайго творчага духу ён сапраўды зайшоў далёка, асабліва ў эмпірычных навуках, тэхніцы і вольных мастацтвах. У наш час ён дасягнуў значных поспехаў, асабліва ў даследаванні і падпарадкаванні сабе матэрыяльнага свету. Аднак чалавек заўжды шукаў і знаходзіў глыбейшую праўду. Бо розум не абмяжоўваецца знешнім пазнаннем, але, хоць ён часткова зацемнены і аслаблены грахом, можа з сапраўднай пэўнасцю зразумець пазнаную рэчаіснасць.

Урэшце, інтэлект чалавечай асобы ўдасканальваецца і павінен удасканальвацца праз мудрасць, якая лагодна схіляе розум чалавека шукаць і любіць усё праўдзівае і добрае. Напоены мудрасцю, чалавек праз бачныя рэчы спасцігае нябачныя.

Наша эпоха больш за папярэднія патрабуе такой мудрасці, каб усё, што адкрывае чалавек, станавілася больш чалавечным. Будучы лёс свету будзе пад пагрозай, калі людзі не стануць мудрэйшымі. Акрамя таго, трэба адзначыць, што многія народы, эканамічна бяднейшыя, але багацейшыя на мудрасць, могуць прынесці іншым надзвычай шмат карысці.

Дзякуючы дару Духа Святога чалавек праз веру прыходзіць да сузірання і разумення таямніцы Божага намеру(16).

16. Годнасць сумлення

У глыбіні сумлення чалавек адкрывае закон, які не сам ён устанавіў, але якому павінен падпарадкоўвацца і голас якога, што кліча яго заўжды там, дзе неабходна, павінен любіць і рабіць дабро, а зла пазбягаць. Гэты закон гучыць у вушах сэрца: гэта рабі, а таго пазбягай. Чалавек мае ў сваім сэрцы закон, запісаны Богам, паслухмянасць якому і ёсць сама годнасць, і паводле яго чалавек будзе асуджаны(17). Сумленне — гэта самы таемны асяродак чалавека і яго святыня, дзе ён знаходзіцца сам-насам з Богам, голас якога гучыць у глыбіні яго душы(18). Праз сумленне дзіўным чынам становіцца вядомым той закон, які выконваецца праз любоў да Бога і бліжняга(19). Праз вернасць сумленню хрысціяне яднаюцца з іншымі людзьмі ў пошуку праўды і згоднага з праўдай вырашэння шматлікіх маральных праблем, якія ўзнікаюць у жыцці асобных людзей і ў грамадскім суіснаванні. Таму чым больш перамагае правільнае сумленне, тым далей асобы і групы адыходзяць ад сляпога суджэння і стараюцца дастасавацца да аб’ектыўных норм маральнасці. Аднак часта здараецца, што сумленне памыляецца ў выніку непераадольнага няведання, але не страчвае праз гэта сваёй годнасці. Гэтага нельга сказаць у выпадку, калі чалавек мала клапоціцца пра пошук праўды і дабра, а яго прызвычаенае да граху сумленне паволі амаль заглушаецца.

17. Значнасць свабоды

Чалавек можа вярнуцца да дабра толькі дабравольна, і гэтую свабоду вельмі цэняць і горача абараняюць, сапраўды слушна, нашы сучаснікі. Аднак часта свабода ўспрымаецца фальшыва: як магчымасць рабіць усё, што толькі спадабаецца, нават зло. Але сапраўдная свабода — гэта асаблівы знак Божага вобраза ў чалавеку. Бог захацеў пакінуць чалавека ў руках ягонай рады(20), каб ён шукаў свайго Стварыцеля па сваім жаданні і, трымаючыся Яго, добраахвотна прыходзіў да поўнай і благаслаўлёнай дасканаласці. Таму годнасць чалавека патрабуе, каб ён, узрушаны і натхнёны знутры, а не пад уплывам сляпога ўнутранага імпульсу або наогул знешняга прымусу дзейнічаў паводле свядомага і свабоднага выбару, гэта значыць асабіста. Чалавек набывае такую свабоду, калі, вызваляючыся ад усякага рабства страсцей, імкнецца да сваёй мэты шляхам свабоднага выбару дабра, а таксама дзейсна і з належнай стараннасцю забяспечвае сабе адпаведную падтрымку. Чалавечая свабода, зраненая грахом, толькі з дапамогай Божай ласкі можа зрабіць гэтую скіраванасць да Бога поўнасцю дзейснай. Перад Божым судом кожны павінен будзе адказаць за сваё жыццё паводле таго, рабіў ён дабро ці зло(21).

18. Таямніца смерці

Таямніца чалавечага лёсу найбольш адкрываецца перад абліччам смерці. Чалавека мучаць не толькі пакуты і будучы расклад цела, але яшчэ ў большай ступені страх знікнуць назаўжды. Яго сэрца інстынктыўна робіць слушны выбар, адкідаючы жахлівае поўнае знішчэнне і канчатковае знікненне сваёй асобы. Паколькі насенне вечнасці, якое ён носіць у сабе, нельга звесці толькі да матэрыі, яно паўстае супраць смерці. Усе намаганні тэхнікі, хоць і вельмі карысныя, не могуць суняць непакою чалавека: падаўжэнне біялагічнага даўгалецця не можа задаволіць прагі будучага жыцця, што непазбыўна крыецца ў сэрцы.

Хоць перад смерцю марныя ўсе фантазіі, аднак Касцёл, навучаны Божым Аб’яўленнем, сцвярджае, што чалавек быў створаны Богам для шчаслівай мэты па-за межамі зямной нядолі(22). Больш за тое, хрысціянская вера вучыць, што цялесная смерць, ад якой чалавек быў бы свабодны, калі б не зграшыў, будзе пераможана, калі ўсемагутны і міласэрны Збаўца верне чалавеку збаўленне, страчанае з яго віны. Бог клікаў і кліча чалавека далучыцца да Яго ўсёй сваёй натурай у вечнай супольнасці нятленнага Божага жыцця. Гэтую перамогу здабыў уваскрослы да жыцця Хрыстус, які сваёю смерцю вызваліў чалавека ад смерці(23). Таму вера, заснаваная на салідных падставах, дае кожнаму разважліваму чалавеку адказ на яго занепакоенасць будучым лёсам. У той жа час яна дае ў Хрысце магчымасць мець зносіны з умілаванымі братамі, якіх ужо забрала смерць, даючы надзею, што яны дасягнулі сапраўднага жыцця ў Богу.

19. Формы і карані атэізму

Асабліва ўзвышае чалавечую годнасць яго пакліканне да супольнасці з Богам. Чалавек ужо ад самага пачатку запрошаны да размовы з Богам: ён існуе толькі таму, што Бог з любові стварыў яго і заўсёды захоўвае; а жыве цалкам паводле праўды, калі добраахвотна прызнае гэту любоў і давяраецца свайму Стварыцелю. Аднак многія нашы сучаснікі не заўважаюць гэтай глыбокай і жыццёвай сувязі з Богам або адкрыта адкідаюць яе, таму атэізм трэба залічыць да самых сур’ёзных рэалій гэтага часу і даследаваць глыбей.

Словам «атэізм» абазначаюцца з’явы, якія вельмі істотна адрозніваюцца паміж сабой. Адны выразна адмаўляюць Бога, другія лічаць, што чалавек не можа сцвярджаць пра Яго нічога пэўнага. Іншыя даследуюць пытанне пра Бога такім метадам, каб яно здавалася бессэнсоўным. Многія, неадпаведным чынам парушаючы мяжу пазітыўных навук, спрабуюць тлумачыць усё шляхам навуковага пазнання ці, наадварот, не дапускаюць існавання наогул ніякай абсалютнай праўды. Некаторыя настолькі ўзвышаюць чалавека, што вера ў Бога нібы траціць сілу, і яны, здаецца, больш схільныя да сцвярджэння чалавека, чым да адмаўлення Бога. Іншыя прыдумваюць сабе такі вобраз Бога, што гэтая выдумка, якую адкідаюць, ніякім чынам не з’яўляецца Богам Евангелля. Іншыя зусім далёкія ад пытання пра Бога, паколькі, здаецца, не адчуваюць рэлігійнага непакою і не разумеюць, чаму яны павінны думаць пра рэлігію. Акрамя таго, атэізм нярэдка ўзнікае з бурнага пратэсту супраць зла ў свеце або з несправядлівага надання пэўным чалавечым дабротам статуса абсалюту, так што яны ўжо ўспрымаюцца як сам Бог. Сённяшняя цывілізацыя не толькі сама па сабе, а хутчэй з-за празмернага клопату пра зямныя справы можа ўскладняць доступ да Бога.

Напэўна не пазбаўлены віны тыя, хто намаганнем сваёй волі закрывае для Бога сваё сэрца і пазбягае рэлігійных пытанняў насуперак голасу свайго сумлення; аднак і самі вернікі часта нясуць за гэта адказнасць. Атэізм, калі яго разглядаць цалкам, не з’яўляецца чымсьці першапачатковым, а хутчэй узнікае з розных прычын, у тым ліку і крытычнай рэакцыі супраць рэлігій, а ў некаторых краінах асабліва супраць хрысціянства. У такім паходжанні атэізму немалую ролю могуць адыгрываць вернікі, калі ў выніку занядбанага рэлігійнага выхавання, або фальшывага прадстаўлення навукі веры, або недахопаў у іх уласным рэлігійным, маральным ці грамадскім жыцці яны хутчэй засланяюць, чым паказваюць сапраўднае аблічча Бога і рэлігіі.

20. Сістэматычны атэізм

Сучасны атэізм часта набывае сістэматычную форму, якая, акрамя іншых спраў, даводзіць пастулат аўтаноміі чалавека аж да таго, што перашкаджае прызнаць любую яго залежнасць ад Бога. Прыхільнікі такога атэізму сцвярджаюць, што свабода заключаецца ў тым, каб чалавек быў самамэтай, адзіным будаўніком і дэміургам сваёй гісторыі. Гэта, як мяркуюць, ніяк не стасуецца з прызнаннем Пана, здзяйсняльніка і мэты ўсіх рэчаў, ці, па меншай меры, робіць такое прызнанне абсалютна лішнім. Гэтай дактрыне можа спрыяць пачуццё магутнасці, якое дае чалавеку сённяшні тэхнічны прагрэс.

Сярод форм сённяшняга атэізму трэба ўзгадаць тую, якая чакае вызвалення чалавека перадусім праз яго эканамічную і сацыяльную незалежнасць. Сцвярджаецца, што гэтаму вызваленню па сваёй сутнасці перашкаджае рэлігія, паколькі, абуджаючы ў чалавеку надзею на будучае, ілюзорнае жыццё, адштурхоўвае яго ад будаўніцтва зямной дзяржавы. Таму прыхільнікі такой дактрыны, калі прыходзяць да ўлады, гвалтоўна змагаюцца з рэлігіяй, пашыраючы атэізм таксама з выкарыстаннем, асабліва ў выхаванні моладзі, тых сродкаў уціску, якімі валодае публічная ўлада.

21. Стаўленне Касцёла да атэізму

Касцёл, верна адданы як Богу, так і людзям, не можа перастаць з усёй моцы аспрэчваць, як аспрэчваў і раней, тыя балючыя згубныя дактрыны і дзейнасць, якія супярэчаць розуму і агульначалавечаму досведу, а таксама скідаюць чалавека з вышыні яго прыроджанай годнасці(24).

Аднак Касцёл імкнецца зразумець уласцівыя мысленню атэістаў прычыны адмаўлення Бога, усведамляючы важнасць пытанняў, якія ставіць атэізм, і кіруючыся любоўю да людзей, лічыць, што іх неабходна сур’ёзна і глыбока прааналізаваць.

Касцёл сцвярджае, што прызнанне Бога абсалютна не супярэчыць чалавечай годнасці, паколькі гэтая годнасць мае пачатак і ўдасканальваецца ў самім Богу. Бог Стварыцель змясціў чалавека, разумнага і свабоднага, у грамадстве; але чалавек, як сын, перадусім пакліканы да супольнасці з Богам і да ўдзелу ў Яго шчасці. Акрамя таго, Касцёл навучае, што эсхаталагічная надзея не змяншае важнасці зямных спраў, а хутчэй падтрымлівае іх выкананне новай матывацыяй. Затое адсутнасць Божага падмурку і надзеі на вечнае жыццё вельмі сур’ёзна шкодзіць годнасці чалавека, як гэта сёння часта назіраецца, а загадка жыцця і смерці, віны і пакутаў застаецца нявырашанай, з-за чаго людзі нярэдка трапляюць у роспач.

Тады кожны чалавек застаецца для сябе цьмяна ўсвядомленым пытаннем без адказу. У пэўныя моманты, асабліва пры важнейшых падзеях жыцця, ніхто не можа цалкам пазбегнуць гэтага пытання. Вычарпальны і абсалютна ясны адказ дае сам Бог, які заклікае чалавека задумацца глыбей і шукаць з большай пакорай.

Лекаў ад атэізму трэба шукаць як у належным выкладанні вучэння, так і ў беззаганным жыцці Касцёла і яго членаў. Абавязак Касцёла — паказваць прысутнасць і рабіць як бы відавочным Бога Айца і Яго ўцелаўлёнага Сына праз няспыннае аднаўленне і ачышчэнне пад кіраўніцтвам Духа Святога(25). Гэта дасягаецца перадусім сведчаннем веры, жывой і сталай, падрыхтаванай бачыць цяжкасці і пераадольваць іх. Цудоўнае сведчанне такой веры давалі і даюць шматлікія мучанікі. Такая вера павінна паказваць сваю плённасць, пранікаючы ва ўсё жыццё вернікаў, нават у свецкае, і пабуджаючы іх да справядлівасці і любові, асабліва ў дачыненні да патрабуючых. Урэшце, выяўленню Божай прысутнасці найбольш садзейнічае братэрская любоў вернікаў, якія адзінадушна супрацоўнічаюць дзеля веры Евангелля(26) і становяцца знакам еднасці.

Касцёл цалкам адкідае атэізм, аднак шчыра вызнае, што ўсе людзі, веруючыя і няверуючыя, павінны рабіць належны ўклад у будаўніцтва гэтага свету, у якім разам жывуць; а гэта не можа адбывацца без шчырага і мудрага дыялогу. Таму Касцёл засмучае падзел на веруючых і няверуючых, які несправядліва ўводзяць некаторыя кіраўнікі дзяржаў, не прызнаючы фундаментальных правоў чалавечай асобы. Для веруючых Касцёл патрабуе свабоды дзейнасці, каб ім дазвалялася будаваць святыню Бога ў гэтым свеце. Атэістаў жа прыязна запрашае з адкрытым сэрцам разважаць над Хрыстовым Евангеллем.

Касцёл выдатна ўсведамляе, што яго пасланне адпавядае самым патаемным жаданням чалавечага сэрца, паколькі абараняе годнасць чалавечага паклікання, вяртаючы надзею тым, хто ўжо ўсумніўся ў сваім вышэйшым прызначэнні. Яго пасланне не толькі не прыніжае чалавека, але нясе для яго святло, жыццё і свабоду, і нішто іншае не здольнае задаволіць чалавечае сэрца: «Ты зрабіў нас для сябе», Пане, «і неспакойнае сэрца наша, пакуль не адпачне ў Табе»(27).

22. Хрыстус — Новы Чалавек

Таямніца чалавека па-сапраўднаму высвятляецца толькі ў таямніцы ўцелаўлёнага Слова. Адам, першы чалавек, быў вобразам будучага(28), а менавіта Хрыста Пана. Хрыстус, новы Адам, у самім аб’яўленні таямніцы Айца і Яго любові поўнасцю паказвае чалавека самому чалавеку і адкрывае яму яго найвышэйшае пакліканне. Таму зусім не дзіўна, што ў Ім згаданыя вышэй праўды знаходзяць сваю крыніцу і дасягаюць вяршыні.

Той, хто ёсць «вобразам нябачнага Бога» (Клс 1, 15)(29), з’яўляецца дасканалым чалавекам, які вярнуў сынам Адама Божае падабенства, скажонае першым грахом. Паколькі ў Ім прынятая чалавечая натура не знікла(30), тым самым яна ўздымаецца таксама ў нас да высокай годнасці. Бо Ён, Сын Божы, праз сваё ўцелаўленне пэўным чынам аб’яднаўся з кожным чалавекам. Ён працаваў чалавечымі рукамі, думаў чалавечым розумам, дзейнічаў чалавечай воляй(31), любіў чалавечым сэрцам. Народжаны з Дзевы Марыі, Ён сапраўды стаў адным з нас, падобны да нас ва ўсім, акрамя граху(32).

Бязвінны Баранак сваёй добраахвотна пралітай крывёй заслужыў нам жыццё, і ў Ім Бог прымірыў нас з сабой і паміж намі самімі(33), а таксама вырваў з рабства д’ябла і граху, так што кожны з нас можа сказаць разам з Апосталам: «Сын Божы „палюбіў мяне і аддаў сябе за мяне“ (Гал 2, 20)». Пакутуючы за нас, Ён не толькі даў прыклад, каб мы ішлі следам за Ім(34), але і адкрыў нам новы шлях, і калі мы ідзем па ім, то жыццё і смерць асвячаюцца і набываюць новы сэнс.

Хрысціянін, прыпадобніўшыся да вобраза Сына, Першароднага сярод многіх братоў(35), атрымлівае «пачаткі Духа» (Рым 8, 23), якія робяць яго здольным выконваць новы закон любові(36). Праз гэтага Духа, які ёсць «задаткам спадчыны» (Эф 1, 14), увесь чалавек унутрана аднаўляецца да самага «адкуплення цела» (Рым 8, 23): «Калі Дух таго, хто ўваскрасіў Хрыста з мёртвых, жыве ў вас, дык той, хто ўваскрасіў Хрыста з мёртвых, ажывіць і вашыя смяротныя целы праз Духа свайго, які жыве ў вас» (Рым 8, 11)(37). Хрысціянінам безумоўна кіруе неабходнасць і абавязак змагацца супраць зла, зазнаючы многія няшчасці, а таксама смерць. Але далучаны да Пасхальнай таямніцы, прыпадобнены да Хрыстовай смерці, ён, умацаваны надзеяй, дойдзе да ўваскрашэння(38).

Гэта датычыць не толькі хрысціянаў, але і ўсіх людзей добрай волі, у чыіх сэрцах нябачным чынам дзейнічае ласка(39). Бо калі Хрыстус памёр за ўсіх(40) і калі канчатковае пакліканне чалавека сапраўды адно, а менавіта боскае, тады мы павінны прызнаць, што Дух Святы дае ўсім магчымасць далучыцца да Пасхальнай таямніцы вядомым Богу чынам.

Такая і настолькі вялікая ёсць таямніца чалавека, якая заззяла вернікам праз хрысціянскае Аб’яўленне. Значыць, праз Хрыста і ў Хрысце раскрываецца загадка пакутаў і смерці, якая прыгнятае нас па-за Ягоным Евангеллем. Хрыстус уваскрос, сваёй смерцю знішчыўшы смерць, і шчодра адарыў нас жыццём(41), каб мы, як сыны ў Сыне, усклікалі ў Духу: «Абба, Ойча!»(42)

Раздзел ІІ

ЧАЛАВЕЧАЯ СУПОЛЬНАСЦЬ

23. Мэты Сабору

Да асаблівасцяў сённяшняга свету залічваецца актывізацыя адносінаў паміж людзьмі, развіццю якіх вельмі спрыяе сучасны тэхнічны прагрэс. Аднак братэрскі дыялог паміж людзьмі ажыццяўляецца не дзякуючы гэтаму прагрэсу, але праз глыбейшую еднасць асоб, якая патрабуе ўзаемнай павагі ў дачыненні да іх духоўнай годнасці. Хрысціянскае Аб’яўленне аказвае вялікую дапамогу ў развіцці гэтай еднасці паміж асобамі, і ў той жа час вядзе нас да глыбейшага разумення законаў грамадскага жыцця, якія Стварыцель запісаў у духоўнай і маральнай натуры чалавека.

Паколькі нядаўнія дакументы Настаўніцкага Інстытута Касцёла больш падрабязна выклалі яго вучэнне пра чалавечае грамадства(43), Сабор нагадвае толькі некаторыя, больш прынцыповыя праўды і тлумачыць іх падставы ў святле Аб’яўлення. Пасля засяроджваецца на некаторых высновах, якія маюць сёння асаблівае значэнне.

24. Супольнасны характар паклікання чалавека ў Божым плане

Бог, які па-бацькоўску клапоціцца пра ўсё, хацеў, каб усе людзі ўтваралі адну сям’ю і ставіліся адно да аднаго па-братэрску. Усе яны створаны паводле вобраза Бога, які «стварыў з аднаго ўвесь род чалавечы, каб жыў на ўсёй паверхні зямлі» (Дз 17, 26), і пакліканы да адной і той жа мэты, гэта значыць да самога Бога.

Таму любоў да Бога і бліжняга — гэта першая і найвялікшая запаведзь. Святое Пісанне вучыць, што любоў да Бога неадрыўная ад любові да бліжняга. «Усе іншыя запаведзі змяшчаюцца ў адным наказе: „Любі бліжняга твайго, як самога сябе“. Любоў не чыніць бліжняму зла; любоў ёсць выкананнем Закону» (Рым 13, 9-10; пар. 1 Ян 4, 20). Значнасць гэтага даказвае тое, што людзі з кожным днём усё больш узаемазалежныя, а свет усё цясней аб’ядноўваецца.

Калі Пан Езус моліцца да Айца, каб «былі адно, як і Мы адно» (Ян 17, 21-22), Ён адкрывае перад чалавечым розумам недасяжныя перспектывы і ўказвае на пэўнае падабенства паміж еднасцю Боскіх асоб і еднасцю дзяцей Божых, з’яднаных у праўдзе і любові. Гэтае падабенства паказвае, што чалавек, будучы адзіным на зямлі стварэннем, якога Бог хацеў дзеля яго самога, не можа знайсці самога сябе інакш, як толькі праз шчыры дар самога сябе(44).

25. Узаемазалежнасць чалавечай асобы і чалавечага грамадства

З сацыяльнай сутнасці чалавека вынікае ўзаемазалежнасць паміж развіццём чалавечай асобы і грамадства. Чалавечая асоба ёсць і павінна быць пачаткам, суб’ектам і мэтай усіх сацыяльных інстытутаў, бо па сваёй сутнасці яна мае неад’емную патрэбу ў грамадскім жыцці(45). Паколькі грамадскае жыццё арганічна ўласціва чалавеку, ён узрастае ва ўсіх сваіх дараваннях і здольны споўніць сваё пакліканне праз адносіны з іншымі, праз узаемныя паслугі і размову з братамі.

Сярод неабходных для ўдасканалення чалавека сацыяльных сувязяў адны — сям’я і палітычная супольнасць — больш адпавядаюць непасрэдна яго найглыбейшай сутнасці; іншыя паходзяць з яго свабоднай волі. У нашу эпоху штодня з розных прычын памнажаюцца ўзаемасувязі і ўзаемазалежнасці, у выніку чаго паўстаюць розныя аб’яднанні, а таксама інстытуты публічнага ці прыватнага характару. Гэты факт, які называецца сацыялізацыяй, хоць і не пазбаўлены небяспекі, аднак прыносіць шмат карысці для ўмацавання і ўзбагачэння якасцяў чалавечай асобы і для аховы яе правоў(46).

Хоць людзі шмат атрымліваюць ад сацыяльнага жыцця для спаўнення свайго паклікання, у тым ліку рэлігійнага, аднак нельга аспрэчыць, што часта яны адыходзяць ад дабра і схіляюцца да зла з-за сацыяльных умоў, у якіх жывуць і ў якіх гадаваліся змалку. Не выклікае сумнення, што частыя парушэнні грамадскага ладу вынікаюць у нейкай ступені з самога напружання ў эканамічных, палітычных і сацыяльных структурах. Аднак іх глыбейшая крыніца хаваецца ў ганарыстасці і эгаізме чалавека, якія таксама ўносяць разлад у сацыяльную сферу. Там, дзе парадак рэчаў заражаны наступствамі граху, чалавек ад нараджэння схільны да зла, знаходзіць новыя падставы для граху, якія нельга пераадолець без настойлівых намаганняў і без дапамогі ласкі.

26. Умацаванне агульнага дабра

З усё больш цеснай узаемазалежнасці, якая з кожным днём паволі ахоплівае ўвесь свет, вынікае, што агульнае дабро (сукупнасць умоў грамадскага жыцця, якія дазваляюць супольнасцям ці індывідуумам паўней і лягчэй дасягнуць уласнай дасканаласці) становіцца сёння ўсё больш універсальным і фарміруе правы і абавязкі, якія датычаць усяго чалавецтва. Кожная сацыяльная група павінна ўлічваць патрэбы і законныя імкненні іншых груп, больш за тое, агульнае дабро ўсёй чалавечай сям’і(47).

У той жа час узрастае ўсведамленне выключнай годнасці чалавечай асобы, паколькі яна перавышае ўсе рэчы, а яе правы і абавязкі маюць універсальны і непарушны характар. Таму неабходна зрабіць даступным чалавеку ўсё тое, што яму патрэбна для сапраўднага чалавечага жыцця: харчаванне, адзенне, жыллё, права на свабодны выбар стану і на заснаванне сям’і, на выхаванне і працу, на добрае імя і павагу, на праўдзівую інфармацыю і на паводзіны паводле правільных нормаў свайго сумлення, на абарону прыватнага жыцця і на справядлівую свабоду таксама ў рэлігійнай сферы.

Таму сацыяльны лад і яго развіццё заўжды павінны няспынна скіроўвацца да дабра асоб, г. зн. парадак рэчаў павінен падпарадкоўвацца парадку асоб, а не наадварот. Сам Пан указвае на гэта, калі кажа, што шабат устаноўлены для чалавека, а не чалавек для шабату(48). Гэты парадак трэба з кожным днём развіваць, абапіраць на праўдзе, будаваць у справядлівасці, ажыўляць любоўю; у свабодзе ж неабходна ўсё паўней знаходзіць гуманную раўнавагу(49). Каб выканаць гэта, неабходна распачаць аднаўленне менталітэту і глабальныя змены грамадскага жыцця.

Божы Дух, якія з цудоўнай прадбачлівасцю кіруе хадой часу і аднаўляе аблічча зямлі, дапамагае гэтай эвалюцыі. А евангельская закваска абуджала і абуджае ў сэрцы чалавека неўтаймаванае патрабаванне годнасці.

27. Павага да чалавечай асобы

Пераходзячы да практычных і найбольш актуальных высноў, Сабор падкрэслівае павагу да чалавека. Кожны павінен без ніякага выключэння ставіцца да бліжняга як да сябе самога, маючы на ўвазе перадусім захаванне ягонага жыцця і сродкаў для яго годнага вядзення(50), каб не наследаваць вядомага багача, які зусім не клапаціўся пра беднага Лазара(51).

Асабліва ў наш час прыспешвае абавязак, каб мы станавіліся бліжнімі кожнага без выключэння чалавека і актыўна служылі яму: ці гэта пакінуты ўсімі стары, ці беспадстаўна пагарджаны рабочы-іншаземец, ці выгнаннік, ці народжанае з незаконнай сувязі дзіця, якое незаслужана пакутуе за грэх, учынены не ім; ці гэта галодны, які звяртаецца да нашага сумлення, нагадваючы словы Пана: «Што вы зрабілі аднаму з гэтых братоў Маіх меншых, вы Мне зрабілі» (Мц 25, 40).

Больш за тое, усё, што скіравана супраць самога жыцця: забойствы, генацыд, аборт, эўтаназія і добраахвотнае самагубства; усё, што парушае цэласнасць чалавечай асобы: калецтва, фізічныя і маральныя катаванні, спробы псіхічнага гвалту; усё, што прыніжае годнасць чалавечай асобы: бесчалавечныя ўмовы жыцця, несправядлівыя арышты, дэпартацыі, рабства, прастытуцыя, гандаль жанчынамі і дзецьмі, а таксама негуманныя ўмовы працы, пры якіх працаўнікоў разглядаюць толькі як інструмент выгады, а не як свабодных, адказных асоб, — усе гэтыя і да іх падобныя справы і практыкі з’яўляюцца ганебнымі. Скажаючы чалавечую цывілізацыю, яны хутчэй ганьбяць тых, хто гэтак чыніць, чым тых, хто зазнае крыўду, і найбольш супярэчаць хвале Стварыцеля.

28. Павага і любоў у дачыненні да іншадумцаў

Тых, хто ў грамадскіх, палітычных ці нават рэлігійных справах думае і чыніць інакш, чым мы, неабходна таксама паважаць і любіць; бо чым глыбей у духу прыязнасці і любові мы зразумеем іх лад мыслення, тым лягчэй будзе ўступіць з імі ў дыялог.

Зразумела, гэтая любоў і добразычлівасць зусім не павінны рабіць нас абыякавымі да праўды і дабра. Наадварот, сама любоў прыспешвае вучняў Хрыста абвяшчаць усім людзям збаўчую праўду. Аднак трэба адрозніваць памылку, якую заўжды неабходна адкідаць, ад таго, хто памыляецца, але надалей захоўвае годнасць асобы, нават калі ён паддаўся фальшывым ці менш дакладным рэлігійным поглядам(52). Бог — адзіны Суддзя, які даследуе сэрцы, таму Ён забараняе нам выносіць прысуд наконт чыёйсьці ўнутранай віны(53).

Вучэнне Хрыста патрабуе, каб мы даравалі крыўды, і пашырае запаведзь любові на ўсіх непрыяцеляў, што ёсць наказам Новага Закону: «Вы чулі, што сказана: любі бліжняга свайго і ненавідзь ворага свайго. А Я кажу вам: любіце ворагаў вашых і маліцеся за тых, хто пераследуе вас» (Мц 5, 43-44)(54).

29. Істотная роўнасць усіх людзей і сацыяльная справядлівасць

Паколькі ўсе людзі, надзеленыя разумнай душой і створаныя паводле Божага вобраза, маюць адну і тую ж натуру і паходжанне і, адкупленыя Хрыстом, цешацца адным і тым жа пакліканнем і прызначэннем, трэба ўсё больш прызнаваць асноўную роўнасць паміж людзьмі.

Канешне, не ўсе людзі роўныя паводле сваіх фізічных магчымасцяў і разнастайнасці інтэлектуальных і маральных сіл. Аднак трэба пераадольваць і знішчаць ўсялякую форму дыскрымінацыі асноўных правоў чалавечай асобы: сацыяльную, культурную, паводле полу, расы, колеру скуры, сацыяльнага становішча, мовы ці рэлігіі, паколькі яны супярэчаць Божаму плану. Сапраўды засмучае тое, што асноўныя правы асобы не ўсюды забяспечваюцца належным чынам. Так бывае, напрыклад, тады, калі жанчыне адмаўляюць у праве свабоднага выбару мужа ці стану або ў доступе да выхавання і адукацыі нароўні з мужчынам.

Больш за тое, хоць паміж людзьмі існуюць справядлівыя адрозненні, роўная годнасць асоб патрабуе, каб усталёўваліся больш чалавечныя і справядлівыя ўмовы жыцця. Бо празмерная эканамічная і сацыяльная няроўнасць членаў ці народаў адной чалавечай сям’і штурхае да граху і супярэчыць сацыяльнай справядлівасці і роўнасці, годнасці чалавечай асобы, а таксама грамадскаму і міжнароднаму спакою.

Прыватныя і публічныя чалавечыя ўстановы павінны старацца служыць годнасці і мэце чалавека, цвёрда змагаючыся адначасова супраць сацыяльнага і палітычнага рабства і абараняючы асноўныя правы чалавека пры любым палітычным ладзе. Больш за тое, неабходна, каб такога роду ўстановы паволі дастасоўваліся да духоўных спраў, якія пераважаюць над усімі іншымі, хоць часам неабходна яшчэ шмат часу, каб дасягнуць жаданай мэты.

30. Неабходнасць пераадолення індывідуалісцкай этыкі

Глыбокая і хуткая змена рэчаіснасці пільна патрабуе, каб усе зважалі на хаду падзей і не былі пасіўнымі, спрыяючы чыста індывідуалісцкай этыцы. Абавязак справядлівасці і любові выконваецца значна лепей, калі кожны, прычыняючыся да агульнага дабра паводле сваіх здольнасцяў і патрэб іншых людзей, садзейнічае таксама развіццю публічных ці прыватных устаноў і дапамагае тым, хто служыць паляпшэнню ўмоў жыцця. Знаходзяцца ж і такія, хто абвяшчае смелыя і высакародныя меркаванні, але, насамрэч, жыве, зусім не клапоцячыся пра патрэбы грамадства. Больш за тое, шмат людзей у розных краінах пагарджаюць законамі і грамадскімі прадпісаннямі. Нямала і такіх, хто без ваганняў пры дапамозе розных махлярстваў і падману ўхіляюцца ад справядлівых падаткаў ці іншых сацыяльных павіннасцяў. Іншыя ж нядбайна ставяцца да нормаў грамадскага жыцця, напрыклад, прадпісанняў наконт аховы здароўя ці правілаў дарожнага руху, нягледзячы на тое, што такая нядбайнасць пагражае жыццю іх саміх і іншых асоб.

Няхай для ўсіх будзе святым прынцыпам залічваць грамадскую салідарнасць да галоўных абавязкаў сучаснага чалавека, а таксама захоўваць яе. Бо чым больш яднаецца свет, тым больш выразна задачы людзей выходзяць за межы паасобных груп і паступова пашыраюцца на ўвесь свет. Гэта можа адбывацца толькі тады, калі адзінкі і групы будуць рупіцца пра маральныя і грамадскія цноты, а таксама пашыраць іх у грамадстве, каб з дапамогай патрэбнай Божай ласкі сфарміраваліся сапраўды новыя людзі і будаўнікі новага чалавецтва.

31. Адказнасць і ўдзел

Каб кожны чалавек дакладней выконваў свой абавязак сумлення ў адносінах да сябе ці ў дачыненні да розных груп, у якія ўваходзіць, трэба старанна выхоўваць у ім паўнату духоўнай культуры, выкарыстоўваючы вялізныя дапаможныя сродкі, якія сёння чалавецтва мае ў распараджэнні. Перадусім выхаванне моладзі незалежна ад яе сацыяльнага паходжання павінна сёння быць скіравана на тое, каб мужчыны і жанчыны былі не толькі адукаваныя, але і велікадушныя, бо гэта найбольш патрэбна ў наш час.

Аднак чалавек з цяжкасцю прыходзіць да такога пачуцця адказнасці, калі ўмовы жыцця не дазваляюць яму ўсвядоміць сваю годнасць і калі ён не жыве згодна з пакліканнем прысвяціць сябе служэнню Богу і бліжнім. Свабода чалавека часта змяншаецца тады, калі чалавек трапляе ў крайнюю нястачу. Але яна абясцэньваецца і там, дзе чалавек празмерна аддаецца магчымасцям жыцця і нібы адасабляецца ў раскошы. І наадварот, свабода ўмацоўваецца, калі чалавек прымае непазбежныя цяжкасці грамадскага жыцця, разнастайныя патрабаванні чалавечай салідарнасці і абавязваецца служыць чалавечай супольнасці.

Таму трэба пабуджаць волю ўсіх да ўдзелу ў агульных пачынаннях. Заслугоўвае пахвалы парадак дзейнасці тых народаў, дзе значная частка грамадзян удзельнічае ў грамадскім жыцці ва ўмовах сапраўднай свабоды. Аднак трэба ўлічваць рэальныя ўмовы кожнага народу і рэальную жыццёвую сілу дзяржаўнай улады. А дзеля таго, каб усе грамадзяне жадалі ўдзельнічаць у жыцці розных груп, з якіх складаецца сацыяльны арганізм, неабходна, каб яны маглі знайсці ў іх каштоўнасці, якія б прываблівалі іх і заахвочвалі да служэння іншым. Можна справядліва лічыць, што будучы лёс чалавецтва ў руках тых, хто можа даць наступным пакаленням перспектывы жыцця і надзеі.

32. Уцелаўлёнае Слова і чалавечая салідарнасць

Як Бог стварыў людзей не для адасобленага жыцця, а для стварэння супольнасці, так і Яму «падабалася асвячаць і збаўляць людзей не паасобку, з выключэннем усякай узаемасувязі паміж імі, але зрабіць з іх народ, які б пазнаваў Яго ў праўдзе і пабожна служыў Яму»(55). Таму ад пачатку гісторыі збаўлення Ён выбіраў людзей не толькі як адзінак, але і як членаў пэўнай супольнасці. Бо тых выбраных, адкрываючы сваю задуму, Бог назваў «сваім народам» (Зых 3, 7-12), з якім заключыў запавет на Сінаі(56).

Гэты супольнасны характар дасягае сваёй дасканаласці і спаўняецца ў справе Езуса Хрыста. Бо само ўцелаўлёнае Слова захацела быць удзельнікам чалавечай супольнасці. Езус быў на вяселлі ў Кане, увайшоў у дом Закхея, еў з мытнікамі і грэшнікамі. Ён адкрыў любоў Айца і выключнае пакліканне людзей, прыгадваючы самыя звычайныя грамадскія справы і ўжываючы выразы і вобразы са штодзённага жыцця. Падпарадкаваны законам сваёй зямной радзімы, Ён асвячаў чалавечыя повязі, у першую чаргу сямейныя, з якіх узнікаюць грамадскія структуры. Ён захацеў весці жыццё рамесніка, уласцівае Яго часу і краю.

У сваім навучанні Ён выразна даручыў дзецям Божым ставіцца адно да аднаго як да братоў. У сваёй малітве прасіў, каб усе Яго вучні былі «адно». Больш за тое, Ён як Адкупіцель усіх ахвяраваў сябе за ўсіх аж да смерці. «Ніхто не мае большай любові за тую, калі хто жыццё сваё аддае за сяброў сваіх» (Ян 15, 13). Апосталам жа даручыў абвяшчаць евангельскую навіну ўсім народам, каб чалавецтва стала Божай сям’ёй, у якой паўнатой закону была б любоў.

Ён, Першародны сярод многіх братоў, устанавіў пасля сваёй смерці і ўваскрасення праз дар свайго Духа новую братэрскую любоў сярод усіх, хто прымае Яго ў веры і любові. Устанавіў яе менавіта ў сваім целе — Касцёле, у якім усе, будучы членамі адно аднаго, павінны аказваць узаемныя паслугі паводле розных дароў, удзеленых ім.

Гэтую салідарнасць трэба няспынна павялічваць аж да таго дня, калі яна дасягне сваёй паўнаты і калі людзі, збаўленыя праз ласку, будуць узносіць Богу дасканалую хвалу як сям’я, умілаваная Богам і Хрыстом Братам.

Раздзел ІІІ

ДЗЕЙНАСЦЬ ЧАЛАВЕКА Ў СВЕЦЕ

33. Пастаноўка праблемы

Чалавек заўсёды імкнуўся паляпшаць сваё жыццё сваёй працай і талентам. Аднак сёння дзякуючы багатым ведам і тэхніцы ён пашырыў сваё панаванне і надалей пашырае яго амаль на ўсю рэчаіснасць. Так, пераважна праз павелічэнне спосабаў разнастайнага кантакту паміж народамі чалавечая сям’я паступова ўсвядоміла і ўтварыла адзіную сусветную супольнасць. Дзякуючы гэтаму чалавек ужо ўласнаю працаю стварае шмат дабротаў, якіх раней чакаў перадусім ад вышэйшых сілаў.

Перад такім вялізным намаганнем, якое ўжо ахоплівае ўвесь чалавечы род, у людзей узнікаюць многія пытанні. Які сэнс і вартасць гэтых намаганняў? Як трэба выкарыстоўваць усе гэтыя рэчы? Да якой мэты скіроўваюцца намаганні кожнага чалавека і ўсёй супольнасці? Касцёл, які ахоўвае скарб Божага слова, з якога чэрпае прынцыпы рэлігійнага і маральнага парадку, не заўсёды мае гатовыя адказы на асобныя пытанні, таму жадае спалучаць святло Аб’яўлення з досведам усіх людзей, каб асвятляць шлях, на які нядаўна стала чалавецтва.

34. Каштоўнасць дзейнасці чалавека

Веруючыя перакананыя ў тым, што індывідуальная і калектыўная дзейнасць чалавека, а менавіта тыя вялізныя намаганні, якія людзі на працягу вякоў прыкладаюць для паляпшэння ўмоў свайго жыцця, самі па сабе адпавядаюць Божаму плану. Бо чалавек, створаны паводле Божага вобраза, атрымаў наказ кіраваць светам у справядлівасці і святасці(57), падпарадкоўваючы сабе зямлю з усім, што на ёй ёсць, а таксама, прызнаючы Бога Стварыцелем усяго, суадносіць з Ім сябе самога і ўсе рэчы, каб праз падпарадкаванасць чалавеку ўсяго, Божае імя было цудоўным па ўсёй зямлі(58).

Гэта датычыць таксама звычайных штодзённых спраў. Мужчыны і жанчыны, якія, здабываючы сродкі на ўтрыманне сваё і сваіх сямей, выконваюць сваю працу так, каб належным чынам служыць грамадству, могуць слушна лічыць, што сваёй працай развіваюць справу Стварыцеля, клапоцячыся пра патрэбы сваіх братоў і асабіста спрыяючы выкананню ў гісторыі Божай задумы(59).

Таму хрысціяне не лічаць, што справы, якія спарадзілі таленты і здольнасці чалавека, супярэчаць Божай моцы ці што разумнае стварэнне спаборнічае са Стварыцелем. Наадварот, яны ўпэўненыя, што дасягненні чалавецтва — гэта праявы Божай велічы і плён Яго невыказнага намеру. Аднак, чым больш расце чалавечая магутнасць, тым шырэйшай становіцца адказнасць асобных людзей і супольнасцяў. З гэтага вынікае, што хрысціянскае вучэнне не адварочвае чалавека ад будавання свету і не схіляе яго занядбоўваць клопат пра дабро бліжняга, але хутчэй забавязвае яшчэ больш рупліва выконваць гэтыя абавязкі(60).

35. Упарадкаванне чалавечай дзейнасці

Чалавечая дзейнасць паходзіць ад чалавека і скіравана да яго. Бо, працуючы, чалавек не толькі змяняе рэчаіснасць і супольнасць, але таксама ўдасканальвае самога сябе. Ён многаму вучыцца, развівае свае здольнасці, выходзіць за межы свайго «я» і пераўзыходзіць сябе. Калі добра разумець гэтае развіццё, то яно больш каштоўнае за знешнія багацці, якія можна здабыць. Вартасць чалавека вызначаецца тым, чым ён ёсць, а не тым, чым ён валодае(61). Таму ўсё, што людзі робяць для ўсталявання большай справядлівасці, пашырэння братэрства, большай гуманізацыі сферы сацыяльных сувязяў, значыць больш, чым тэхнічны прагрэс. Бо гэты прагрэс можа толькі даць пэўную матэрыяльную базу для ўдасканалення чалавека, але сам па сабе ажыццявіць гэтае ўдасканаленне не можа.

Таму для дзейнасці чалавека з’яўляецца нормай тое, калі згодна з Божым намерам і Божай воляй яна адпавядае сапраўднаму дабру чалавецтва і дазваляе чалавеку цалкам ажыццявіць і выканаць сваё індывідуальнае ці грамадскае пакліканне.

36. Належная аўтаномія зямных спраў

Бачна, як многія сучасныя людзі баяцца, што праз цяснейшую сувязь чалавечай дзейнасці з рэлігіяй могуць узнікнуць перашкоды для аўтаноміі людзей, супольнасцяў ці навукі.

Калі пад аўтаноміяй у зямных справах мы разумеем тое, што створаныя рэчы і чалавечыя супольнасці карыстаюцца сваімі правамі і каштоўнасцямі, якія чалавек павінен паступова пазнаваць, прымаць і ўладкоўваць, то аўтаноміі ў такім разуменні трэба дабівацца; бо яе дабіваюцца не толькі людзі нашых часоў, але яна адпавядае таксама волі Стварыцеля. Усе рэчы, паколькі створаны, маюць сваю трываласць, сапраўднасць, дабро і адначасова свае правы і парадак, якія чалавек павінен паважаць, прызнаўшы ўласцівыя метады канкрэтных навук ці тэхнікі. Таму метадычнае даследаванне ва ўсіх навуковых дысцыплінах, калі толькі яно праводзіцца па-сапраўднаму навукова і згодна з маральнымі нормамі, ніколі не будзе супярэчыць веры, бо крыніцай свецкіх спраў і спраў веры ёсць адзін і той жа Бог(62). Безумоўна, тым, хто пакорна і вытрывала спрабуе даследаваць таямніцы рэчаіснасці, хоць ён гэтага і не ўсведамляе, кіруе рука Бога, які падтрымлівае ўсе рэчы і робіць іх тым, чым яны ёсць. Таму няхай будзе дазволена выказаць спачуванне з прычыны некаторых меркаванняў, якія раней сустракаліся сярод саміх хрысціянаў як вынік недасканалага разумення слушнай аўтаноміі навук і якія, выклікаўшы канфлікты і спрэчкі, прывялі многіх да думкі пра супярэчнасць веры і навукі(63).

Але калі выраз «аўтаномія часовых рэчаў» азначае тое, што створаныя рэчы не залежаць ад Бога і чалавек можа выкарыстоўваць іх без аднясення да Бога, то кожны, хто прызнае Бога, адчувае, наколькі фальшывымі з’яўляюцца погляды такога кшталту. Стварэнне без Стварыцеля марнее. Зрэшты, усе вернікі, якую б рэлігію ні вызнавалі, заўсёды ў мове стварэнняў чулі голас і аб’яўленне Стварыцеля. Больш за тое, забываючы Бога, само стварэнне трапляе ў цемру.

37. Дзейнасць чалавека, сапсаваная грахом

Святое Пісанне, з якім згаджаецца досвед вякоў, вучыць людскую сям’ю, што чалавечы прагрэс, які з’яўляецца вялікім дабром для чалавека, у той жа час звязаны з вялікім выпрабаваннем, бо, паколькі разбурана іерархія каштоўнасцяў, а дабро змяшанае са злом, асобныя людзі і іх групы дбаюць толькі пра ўласныя справы, а не пра іншых. У выніку свет перастае быць месцам сапраўднага братэрства, у той час як павелічэнне людскога патэнцыялу пагражае знішчэннем самому чалавечаму роду.

На працягу ўсёй чалавечай гісторыі вядзецца цяжкая барацьба супраць сілаў цемры. Гэтая барацьба вядзецца ад стварэння свету і будзе працягвацца, як кажа Пан(64), да апошняга дня. Уступіўшы ў гэту барацьбу, чалавек павінен няспынна змагацца, каб трымацца дабра, і толькі цяжкай працай і з дапамогай Божай ласкі ён зможа дасягнуць еднасці ў самім сабе.

Таму Хрыстовы Касцёл, давяраючы задуме Стварыцеля і прызнаючы, што прагрэс чалавецтва можа служыць сапраўднаму шчасцю людзей, не можа не заклікаць словамі Апостала: «Не дастасоўвайцеся да гэтага веку» (Рым 12, 2), а менавіта да духа марнасці і злосці, які ператварае чалавечую дзейнасць, скіраваную на служэнне Богу і чалавеку, у прыладу граху.

Калі нехта задае пытанне, якім чынам можна адолець гэтае няшчасце, хрысціяне сцвярджаюць, што ўсе чалавечыя памкненні, якім штодня пагражае пыха і бязладны эгаізм, трэба ачышчаць і даводзіць да дасканаласці праз крыж Хрыста і Яго ўваскрасенне. Чалавек, адкуплены Хрыстом і ўчынены з дапамогаю Духа Святога новым стварэннем, можа і павінен любіць самі рэчы, бо яны створаны Богам. Ён атрымлівае іх ад Бога і бачыць, як яны выплываюць з рукі Божай, і таму шануе іх. Дзякуючы за іх Дабрачынцу, а таксама ўжываючы і выкарыстоўваючы іх у духу ўбоства і свабоды, ён дасягае сапраўднага панавання над светам, нібы не маючы нічога і ў той жа час маючы ўсё(65). «Усё вашае, вы ж — Хрыста, а Хрыстус — Бога» (1 Кар 3, 22-23).

38. Чалавечая дзейнасць, удасканаленая ў Пасхальнай таямніцы

Божае Слова, праз якое сталася ўсё, само стала целам і, жывучы на зямлі людзей(66), увайшло ў гісторыю свету як дасканалы чалавек, заключыла яе ў сабе і падсумавала(67). Яно аб’яўляе нам, што «Бог ёсць любоў» (1 Ян 4, 8), і ў той жа час вучыць, што асноўным законам чалавечай дасканаласці, а значыць, і ператварэння свету з’яўляецца новая запаведзь любові. А тых, хто верыць Божай любові, запэўнівае, што шлях любові адкрыты для ўсіх людзей і што спроба вярнуць агульнае братэрства не дарэмная. У той жа час навучае, каб мы шукалі гэтую любоў не толькі ў вялікіх справах, але перадусім і ў звычайных жыццёвых абставінах. Церпячы за ўсіх нас, грэшнікаў, смерць(68), Ён сваім прыкладам вучыць, што трэба таксама несці крыж, які цела і свет ускладаюць на плечы тых, хто імкнецца да спакою і справядлівасці. Хрыстус праз сваё ўваскрасенне стаў Панам, якому дадзена ўсякая ўлада на небе і на зямлі(69). Ён ужо дзейнічае ў чалавечых сэрцах моцай свайго Духа, не толькі абуджаючы прагненне будучага веку, але гэтым самым ажыўляючы, ачышчаючы і ўмацоўваючы тыя высакародныя прагненні, дзякуючы якім чалавечая сям’я імкнецца зрабіць сваё жыццё больш гуманным і падпарадкаваць гэтай мэце ўсю зямлю. Дары Духа разнастайныя: адных Ён кліча адкрыта сведчыць пра прагненне неба і захоўваць яго жывым у чалавечай сям’і, іншых — прысвяціць сябе зямному служэнню людзям і рыхтаваць гэтым сваім служэннем глебу Нябеснага Валадарства. Аднак Ён вызваляе ўсіх, каб, адмовіўшыся ад эгаізму і выкарыстаўшы ўсе свае зямныя сілы для чалавечнага жыцця, людзі скіраваліся да будучыні, калі само чалавецтва стане прыемнай Богу ахвярай(70).

Задатак гэтай надзеі і спажытак на дарогу Бог пакінуў у тым сакрамэнце веры, у якім прыродныя элементы, вырашчаныя людзьмі, ператвараюцца ў слаўныя Цела і Кроў падчас вячэры братэрскага паяднання і прадчування нябеснай гасціны.

39. Новая зямля і новае неба

Мы не ведаем часу, калі скончыцца зямля і чалавецтва(71), не ведаем таксама, якім чынам будзе зменены свет. Прамінае вобраз гэтага свету, скажоны грахом(72), але мы ведаем, што Бог рыхтуе новае жыллё і новую зямлю, у якой жыве справядлівасць(73) і шчасце якой заспакоіць і пераўзыдзе ўсякія жаданні спакою, што гараць у людскіх сэрцах(74). Тады, пасля перамогі над смерцю, Божыя дзеці ўваскрэснуць у Хрысце, і тое, што было пасеяна ў слабасці і тленнасці, апранецца ў нятленнасць(75). А паколькі будзе трываць любоў і яе справа(76), усё тое стварэнне, якое Бог учыніў для чалавека, будзе вызвалена з няволі тленнасці(77).

Сапраўды, мы пераконваемся, што чалавеку не будзе ніякай карысці, калі ён здабудзе ўвесь свет, а страціць самога сябе(78). Аднак чаканне новай зямлі не павінна слабець, а хутчэй павінна заахвочваць да руплівай працы на той зямлі, дзе ўзрастае цела новай чалавечай сям’і, якое можа даць пэўнае ўяўленне новага свету. Таму, хоць і трэба старанна адрозніваць зямны прагрэс ад росту Хрыстовага Валадарства, аднак для Божага Валадарства не абыякава, наколькі гэты прагрэс можа паспрыяць лепшаму ўладкаванню чалавечай супольнасці(79).

Бо калі мы на зямлі будзем прапагандаваць у духу Пана і паводле Яго даручэння чалавечую годнасць, братэрскую еднасць і свабоду, гэта значыць усе даброты натуры і плён нашага клопату, то пасля знойдзем гэта нанова, але ачышчанае ад усялякага бруду, асветленае і перамененае, калі Хрыстус аддасць Айцу «вечнае і паўсюднае валадарства: валадарства праўды і жыцця, валадарства святасці і ласкі, валадарства справядлівасці, любові і спакою»(80). На гэтай зямлі Валадарства ўжо таямніча прысутнічае, а споўніцца з прыйсцем Пана.

Раздзел ІV

ЗАДАННЕ КАСЦЁЛА Ў СУЧАСНЫМ СВЕЦЕ

40. Узаемаадносіны Касцёла і свету

Усё, што было сказана пра годнасць чалавечай асобы, пра супольнасць людзей, пра глыбокае значэнне дзейнасці чалавека, з’яўляецца падмуркам адносін паміж Касцёлам і светам, а таксама асновай для іх узаемнага дыялогу(81). Таму ў гэтым раздзеле, зыходзячы з таго, што Сабор ужо сказаў пра таямніцу Касцёла, разгледзім Касцёл у святле яго існавання ў гэтым свеце, як ён жыве ў ім і дзейнічае.

Касцёл, які паходзіць з любові спрадвечнага Айца(82), заснаваны ў часе Хрыстом Адкупіцелем, аб’яднаны ў Духу Святым(83), мае збаўчую і эсхаталагічную мэты, дасягнуць якіх цалкам можа толькі ў будучым свеце. Сам жа існуе тут, на зямлі, і складаецца з людзей, якія, з’яўляючыся членамі зямной дзяржавы, ужо на працягу чалавечай гісторыі пакліканы да ўтварэння сям’і дзяцей Божых, якая павінна заўжды павялічвацца аж да прыйсця Пана. Аб’яднаная дзеля нябесных даброт і ўзбагачаная імі, гэтая сям’я была заснавана і ўладкавана Хрыстом у гэтым свеце як супольнасць(84) і забяспечана Ім «адпаведнымі сродкамі бачнай і сацыяльнай еднасці»(85). Так, Касцёл, будучы адначасова бачным аб’яднаннем і духоўнай супольнасцю(86), крочыць разам з усім чалавецтвам і зведвае той самы зямны лёс, што і свет, у якім існуе як закваска і душа чалавечай супольнасці(87), якая павінна аднавіцца ў Хрысце і ператварыцца ў Божую сям’ю.

Гэтае ўзаемапранікненне зямной і нябеснай дзяржаў можна пазнаць толькі праз веру, хоць яно застаецца таямніцай азмрочанай грахом чалавечай гісторыі аж да поўнага аб’яўлення святла дзяцей Божых. Касцёл, ідучы да сваёй збаўчай мэты, не толькі дае чалавеку ўдзел у Божым жыцці, але нібы праменіцца па ўсім свеце Божым святлом, асабліва праз тое, што лечыць і ўзвышае годнасць чалавечай асобы, умацоўвае сувязь чалавечага грамадства і надае глыбейшы сэнс і значэнне штодзённай дзейнасці людзей. Таму Касцёл лічыць, што праз сваіх асобных членаў і ўсю сваю супольнасць ён можа істотна паспрыяць таму, каб чалавечая сям’я і яе гісторыя станавіліся больш гуманнымі.

Больш за тое, каталіцкі Касцёл з ахвотаю высока цэніць усё, што для выканання гэтай задачы зрабілі і робяць супольным намаганнем іншыя хрысціянскія Касцёлы або касцёльныя Супольнасці. У той жа час Касцёл цвёрда перакананы, што ў падрыхтоўцы шляху для Евангелля яму можа самым разнастайным чынам дапамагаць свет: як асобныя людзі, так і чалавечая супольнасць сваімі талентамі і дзейнасцю. Для належнага развіцця гэтага ўзаемнага кантакту і дапамогі ў справах, у нейкай ступені агульных для Касцёла і свету, падаюцца некаторыя асноўныя прынцыпы.

41. Дапамога, якую Касцёл стараецца аказаць кожнаму чалавеку

Сучасны чалавек знаходзіцца на шляху поўнага развіцця і раскрыцця сваёй асобы, а таксама ўсё большага сцвярджэння належных яму правоў. Паказванне таямніцы Бога, які з’яўляецца канчатковай мэтай чалавека, даручана Касцёлу. Таму Касцёл адкрывае чалавеку сэнс яго існавання, а менавіта самую глыбокую праўду пра чалавека. Касцёл сапраўды ведае, што толькі Бог, якому ён служыць, адпавядае найглыбейшым жаданням чалавечага сэрца, якое ніколі не насыціць зямны спажытак. Таксама ведае, што чалавек, якога няспынна пабуджае Дух Божы, ніколі не будзе цалкам абыякавы да рэлігійных праблем, што пацвярджае досвед не толькі мінулых, але і нашых часоў. Чалавек будзе заўжды імкнуцца спасцігнуць, хоць бы нават і невыразна, сэнс свайго жыцця, дзейнасці і смерці. Над гэтымі праблемамі ён задумваецца дзякуючы ўжо самой прысутнасці Касцёла. Вычарпальны адказ на гэтыя пытанні дае сам Бог, які стварыў чалавека паводле свайго вобраза і адкупіў ад граху. Ён робіць гэта праз аб’яўленне ў сваім Сыну, які стаў чалавекам. Кожны, хто ідзе за Хрыстом — дасканалым Чалавекам, сам паўней становіцца чалавекам.

Дзякуючы гэтай веры Касцёл здольны ўратаваць годнасць чалавечай натуры ад усякай змены поглядаў, якія, напрыклад, занадта прыніжаюць або празмерна ўсхваляюць чалавечае цела. Ніякі чалавечы закон не можа так надзейна абараніць асабістую годнасць і свабоду чалавека, як Евангелле Хрыста, даручанае Касцёлу. Бо гэтае Евангелле аб’яўляе і абвяшчае свабоду дзяцей Божых, адкідае ўсякае рабства(88), якое вынікае з граху, свята шануе годнасць сумлення і яго свабоднае рашэнне, няспынна заклікае памнажаць усе чалавечыя таленты дзеля служэння Богу і дзеля дабра чалавека. Урэшце, усіх даручае любові ўсіх(89). Гэта адпавядае асноўнаму закону хрысціянскай эканоміі. Бо хоць адзін і той жа Бог з’яўляецца Збаўцам і Стварыцелем, Панам чалавечай гісторыі і гісторыі збаўлення, аднак справядлівая аўтаномія стварэння, асабліва чалавека, не скасоўваецца гэтым Божым парадкам, але хутчэй вяртае сваю годнасць і грунтуецца на ёй.

Таму Касцёл сілай даручанага яму Евангелля абвяшчае правы людзей, а дынамізм сённяшняга часу, з якім паўсюль сцвярджаюцца гэтыя правы, прызнае і высока цэніць. Аднак гэты рух трэба напоўніць духам Евангелля і абараніць ад усялякага роду фальшывай аўтаноміі. Мы паддаемся спакусе меркаваць, што нашы асабістыя правы толькі тады цалкам гарантаваны, калі мы вызваляемся з-пад усякай нормы Божага закону. Але гэты шлях не ратуе, а хутчэй губіць годнасць чалавечай асобы.

42. Дапамога, якую Касцёл стараецца аказаць грамадству

Абапіраючыся на еднасць сям’і Божых дзяцей(90) у Хрысце, трывала ўмацоўваецца і здзяйсняецца еднасць чалавечай сям’і.

Уласцівая місія, якую Хрыстус даручыў свайму Касцёлу, не мае палітычнага, эканамічнага ці сацыяльнага характару: мэта, якую Хрыстус паставіў перад Касцёлам, мае рэлігійны характар(91). Але менавіта з гэтай рэлігійнай місіі вынікае заданне, святло і сілы, якія могуць служыць заснаванню і ўмацаванню чалавечай супольнасці паводле Божага закону. Таксама там, дзе ў залежнасці ад абставін часу і месца гэта будзе патрэбна, Касцёл можа і, больш за тое, павінен ініцыяваць пачынанні, якімі з’яўляюцца справы міласэрнасці і іншыя падобныя да іх, дзеля служэння ўсім, асабліва патрабуючым.

Акрамя таго, Касцёл прызнае ўсё добрае ў сучасным сацыяльным дынамізме: перадусім развіццё еднасці, а таксама працэс здаровай сацыялізацыі, грамадзянскага і эканамічнага аб’яднання. Падтрымка еднасці глыбока звязана з місіяй Касцёла, паколькі ён з’яўляецца «ў Хрысце як бы сакрамэнтам, гэта значыць знакам і прыладай унутранага з’яднання з Богам і еднасці ўсяго чалавецтва»(92). Так, Касцёл паказвае свету, што сапраўднае ўнутранае сацыяльнае адзінства вынікае з еднасці розумаў і сэрцаў, гэта значыць з той веры і любові, дзякуючы якой яго адзінства непарыўна заснавана ў Духу Святым. Сіла, якую Касцёл можа ўдыхнуць у сучаснае чалавечае грамадства, грунтуецца на веры і любові, рэалізаваных у жыцці, а не на нейкім знешнім панаванні з дапамогай толькі чалавечых сродкаў.

Больш за тое, паколькі Касцёл сілай сваёй місіі і згодна са сваёй сутнасцю не звязаны з нейкай формай культуры або палітычнай, эканамічнай ці сацыяльнай сістэмай, дзякуючы сваёй універсальнасці можа стаць наймацнейшай сувяззю паміж чалавечымі супольнасцямі і народамі, калі яны выкажуць яму давер і на справе прызнаюць за ім сапраўдную свабоду ў выкананні гэтай місіі. З гэтай прычыны Касцёл навучае як сваіх сыноў, так і ўсіх людзей, каб у духу сям’і дзяцей Божых яны пераадольвалі ўсякую нязгоду паміж народамі і расамі і надавалі ўнутраную трываласць справядлівым чалавечым аб’яднанням.

Таму Сабор глядзіць з вялікай пашанай на ўсё праўдзівае, добрае і справядлівае, што ўласціва разнастайным установам, якія заснавала і надалей засноўвае чалавецтва. Больш за тое, Сабор заяўляе, што Касцёл хоча падтрымліваць развіццё ўсіх такіх устаноў у той ступені, у якой гэта ад яго залежыць і можа спалучыцца з яго місіяй. Сам Касцёл толькі горача жадае служыць дабру ўсіх, мець магчымасць свабодна развівацца пры любой уладзе, якая прызнае асноўныя правы чалавека і сям’і, а таксама патрэбы агульнага дабра.

43. Дапамога, якую Касцёл праз хрысціянаў стараецца аказваць чалавечай дзейнасці

Сабор заахвочвае хрысціянаў, грамадзян абедзвюх дзяржаў, старанна выконваць свае зямныя абавязкі, кіруючыся духам Евангелля. Адыходзяць ад праўды тыя, хто, ведаючы, што мы не маем тут трывалай дзяржавы, а шукаем будучай(93), думаюць, што ў сувязі з гэтым могуць занядбаць свае зямныя абавязкі, не зважаючы на тое, што згодна з верай яны абавязаны выконваць іх паводле паклікання, якое дадзена кожнаму(94). Не менш памыляюцца і тыя, хто думае, што можна цалкам заглыбіцца ў зямныя справы, нібыта адасобленыя ад рэлігійнага жыцця, паколькі лічаць, што яно датычыць толькі актаў культу і выканання адпаведных маральных абавязкаў. Разлад паміж вызнаванай верай і штодзённым жыццём, які часта сустракаецца, трэба залічыць да найцяжэйшых заганаў нашых часоў. Гэтую спакусу ўжо ў Старым Запавеце рэзка асуджалі прарокі(95), а ў Новым Запавеце сам Езус Хрыстус яшчэ больш пагражаў за гэта цяжкімі карамі(96). Таму не трэба памылкова супрацьпастаўляць прафесійныя і сацыяльныя дзеянні з рэлігійным жыццём. Хрысціянін, які не дбае пра свае часовыя абавязкі, занядбоўвае таксама свае абавязкі перад бліжнім, больш за тое, перад самім Богам, і ставіць пад пагрозу сваё вечнае збаўленне. Наследуючы Хрыста, які займаўся рамяством, няхай хрысціяне хутчэй радуюцца, што могуць выконваць усе свае зямныя пачынанні, яднаючы ў адзіным жыццёвым сінтэзе хатнія, прафесійныя, навуковыя ці тэхнічныя намаганні чалавека з рэлігійнымі дабротамі, падпарадкоўваючыся якім усё суладжваецца дзеля Божай хвалы.

Свецкім людзям, хоць і не выключна, належаць свецкія абавязкі і пачынанні. Таму, калі яны дзейнічаюць як свецкія грамадзяне, паасобку ці разам, яны павінны не толькі захоўваць законы, уласцівыя кожнай сферы дзейнасці, але і старацца здабыць сапраўдную дасведчанасць у кожнай з іх. Значыць, яны павінны супрацоўнічаць з людзьмі, якія імкнуцца да тых самых мэтаў. Прызнаючы патрабаванні веры і падмацоўваючыся яе сілай, няхай без ваганняў, дзе трэба, прымаюць новыя пачынанні і рэалізуюць іх. Абавязак, які стаіць перад іх ужо належным чынам сфарміраваным сумленнем, заключаецца ў імкненні запісаць Божы закон у жыццё зямной дзяржавы. Ад святароў свецкія няхай чакаюць святла і духоўнай моцы. Аднак няхай не думаюць, што іх пастыры заўжды настолькі кампетэнтныя ці пакліканыя да таго, каб на кожнае пытанне, якое ўзнікне, нават цяжкае, даваць гатовы канкрэтны адказ. Няхай і самі, асветленыя хрысціянскай мудрасцю, уважліва прыглядаючыся да навучання Настаўніцкага Інстытута Касцёла(97), удзельнічаюць у пошуку адказаў.

Не раз хрысціянскае бачанне спраў у свеце падкажа ім у пэўных абставінах нейкае канкрэтнае рашэнне. Аднак часта здараецца, і цалкам слушна, што розныя вернікі, разважыўшы не менш сумленна, будуць мець па адной і той жа справе рознае меркаванне. Многія лёгка падмацоўваюць рашэнні, прапанаваныя адусюль, тым, што абвяшчае Евангелле. Таму няхай усе памятаюць, што ў падобных выпадках нікому нельга дабівацца санкцыі касцёльнага аўтарытэту выключна для свайго меркавання. Няхай яны стараюцца ў шчырай размове дзяліцца сваімі пазнаннямі, захоўваючы ўзаемную любоў і клопат найперш пра агульнае дабро.

Свецкія, якія маюць актыўную ролю ва ўсім жыцці Касцёла, не толькі абавязаны напаўняць свет хрысціянскім духам, але пакліканы таксама быць сярод чалавечай супольнасці сведкамі Хрыста ва ўсім.

Біскупы, якім было даручана заданне кіраваць Божым Касцёлам, няхай разам са сваімі святарамі так абвяшчаюць Хрыстова пасланне, каб святло Евангелля пранікала ва ўсялякую зямную дзейнасць вернікаў. Больш за тое, няхай усе пастыры памятаюць, што сваімі штодзённымі паводзінамі і руплівасцю(98) яны паказваюць свету аблічча Касцёла, па якім людзі мяркуюць пра сілу і праўду хрысціянскага паслання. Разам з кансэкраванымі асобамі і сваімі вернікамі няхай сведчаць жыццём і словам, што Касцёл самой сваёй прысутнасцю з усімі дарамі, якія змешчаны ў ім, — гэта невычэрпная крыніца тых цнот, якія найбольш патрэбны сучаснаму свету. Няхай праз няспыннае навучанне рыхтуюцца да выканання сваёй ролі ў дыялогу, які ім давядзецца весці са светам і людзьмі розных поглядаў. Перадусім няхай захоўваюць у сэрцы наступныя словы дадзенага Сабору: «Паколькі сёння чалавецтва ўсё хутчэй утварае грама­дзянскае, эканамічнае і сацыяльнае адзінства, тым больш неабходна, каб святары, аб’яднаўшы пад кіраўніцтвам біскупаў і Найвышэйшага Пантыфіка свае клопаты і намаганні, ліквідавалі ўсе прычыны адасобленасці, каб усё чалавецтва прывесці да еднасці Божай сям’і»(99).

Дзякуючы моцы Духа Святога Касцёл застаўся вернай абранніцай свайго Пана і ніколі не пераставаў быць знакам збаўлення ў свеце, аднак ён добра ведае, што сярод яго членаў(100), духоўных ці свецкіх, на працягу вякоў сустракаліся няверныя Духу Божаму. Таксама ў наш час Касцёл прызнае, якое вялікае разыходжанне ўзнікае паміж пасланнем, якое Ён абвяшчае, і чалавечай слабасцю тых, каму даручана Евангелле. Што б ні думала пра гэтыя недахопы гісторыя, мы павінны ўсведамляць і мужна выпраўляць іх, каб яны не прыносілі шкоды пашырэнню Евангелля. Касцёл таксама ўсведамляе, наколькі ён сам павінен сталець у фарміраванні свайго стаўлення адносна свету, выкарыстоўваючы досвед вякоў. Маці Касцёл пад кіраўніцтвам Духа Святога няспынна «заахвочвае сваіх дзяцей да ачышчэння і аднаўлення, каб знак Хрыста ясней ззяў на абліччы Касцёла»(101).

44. Дапамога, якую Касцёл атрымлівае ад сучаснага свету

Як для свету важна прызнаваць Касцёл як сацыяльную рэчаіснасць гісторыі і яе закваску, так і Касцёл ведае, колькі ён сам атрымаў ад гісторыі і эвалюцыі чалавецтва.

Досвед мінулых стагоддзяў, навуковы прагрэс, багацце, схаванае ў розных формах чалавечай культуры, у якіх паўней выяўляецца сутнасць чалавека і адкрываюцца новыя шляхі да праўды, таксама прыносяць Касцёлу карысць. Бо сам Касцёл ад пачатку сваёй гісторыі навучыўся выказваць навіну Хрыстову пры дапамозе паняццяў і мовы розных народаў і, больш за тое, стараўся растлумачыць яе з дапамогай мудрасці філосафаў дзеля таго, каб па магчымасці дастасаваць Евангелле да здольнасці разумення наогул ці да патрабаванняў мудрацоў. І менавіта гэта дастасаванне ў абвяшчэнні аб’яўленага слова павінна стаць правілам усякай евангелізацыі. Бо такім чынам у кожным народзе абуджаецца здольнасць па-свойму выяўляць Хрыстову навіну, і ў той жа час актывізуюцца жывыя зносіны Касцёла з рознымі культурамі(102). Для развіцця гэтага абмену, асабліва ў наш час, калі рэчаіснасць вельмі хутка змяняецца, а спосабы мыслення істотна адрозніваюцца, Касцёлу надзвычай патрэбна дапамога тых, хто, жывучы ў свеце, ведае розныя яго ўстановы і сістэмы і разумее іх унутраны сэнс, незалежна ад таго, веруючыя яны ці не. Абавязак усяго Божага народу, асабліва пастыраў і тэолагаў, — услухоўвацца з дапамогай Духа Святога ў розныя галасы сучаснасці, адрозніваць іх і тлумачыць, а таксама ацэньваць у святле Божага слова, каб аб’яўленая Праўда магла ўсё глыбей адчувацца, лепш разумецца і больш адпаведна прадстаўляцца.

Паколькі Касцёл мае бачную грамадскую структуру, якая з’яўляецца знакам яго еднасці ў Хрысце, ён можа ўзбагачацца і фактычна ўзбагачаецца дзякуючы развіццю грамадскага жыцця чалавека: не таму, што дадзенай ад Хрыста будове нечага не хапае, але каб гэтую будову глыбей пазнаць, лепш акрэсліць і больш паспяхова дастасаваць да нашых часоў. Касцёл з удзячнасцю заўважае, што як у сваёй супольнасці, так і ў сваіх паасобных сынах ён атрымлівае розную дапамогу ад людзей усякага грамадскага стану і пазіцыі. Усе, хто спрыяе развіццю чалавечай супольнасці ў сямейнай, культурнай, эканамічнай, сацыяльнай і палітычнай сферах як у нацыянальным, так і ў міжнародным маштабе, згодна з Божым намерам аказваюць немалую знешнюю дапамогу таксама супольнасці Касцёла. Больш за тое, Касцёл прызнае, што ён многае выкарыстаў і можа выкарыстоўваць нават тое, што хтосьці выступае супраць яго ці пераследуе яго(103).

45. Хрыстус — Альфа і Амега

Касцёл дапамагае свету і шмат атрымлівае ад яго. Ён імкнецца толькі да таго, каб настала Божае Валадарства і ажыццявілася збаўленне ўсяго чалавецтва. А ўсё дабро, якое народ Божы падчас свайго зямнога пілігрымавання можа зрабіць чалавечай сям’і, вынікае з таго, што Касцёл з’яўляецца «паўсюдным сакрамэнтам збаўлення»(104), які паказвае і ў той жа час здзяйсняе таямніцу любові Бога да чалавека.

Божае Слова, праз якое ўсё сталася, само стала целам для таго, каб дасканалы Чалавек збавіў усіх і аб’яднаў у сабе ўсё. Пан — гэта мэта чалавечай гісторыі, пункт, да якога звяртаюцца жаданні гісторыі і цывілізацый, цэнтр чалавечага роду, радасць усіх сэрцаў і паўната іх памкненняў(105). Ён той, каго Айцец уваскрасіў з памерлых, узвысіў і пасадзіў праваруч сябе, устанавіўшы Яго Суддзёй жывых і памерлых. Ажыўленыя і аб’яднаныя ў Яго Духу, мы пілігрымуем да здзяйснення чалавечай гісторыі, якое цалкам адпавядае плану Ягонай любові: «аднавіць усё ў Хрысце: тое, што на нябёсах і на зямлі» (Эф 1, 10).

Сам Пан кажа: «Вось прыйду неўзабаве і адплата Мая са Мною, каб адплаціць кожнаму паводле ўчынкаў ягоных. Я ёсць Альфа і Амега, Першы і Апошні, Пачатак і Канец» (Ап 22, 12-13).

Частка ІІ

НЕКАТОРЫЯ НАЙБОЛЬШ АКТУАЛЬНЫЯ ПРАБЛЕМЫ

46. Уводзіны

Акрэсліўшы годнасць, якая належыць чалавечай асобе, а таксама індывідуальную ці грамадскую задачу, для выканання якой ва ўсім свеце яна была паклікана, цяпер Сабор у святле Евангелля і чалавечага досведу звяртае ўвагу ўсіх на некаторыя больш пільныя сучасныя патрэбы, якія ў найвышэйшай ступені закранаюць чалавецтва.

Сярод шматлікіх спраў, якія сёння выклікаюць усеагульны непакой, трэба разгледзець перадусім наступныя: справы сужэнства і сям’і, чалавечай культуры, сацыяльна-эканамічнага і палітычнага жыцця, салідарнасці чалавечай сям’і і спакою. Няхай кожную з гэтых спраў асвятляюць прынцыпы і святло, што паходзяць ад Хрыста; няхай яны вядуць хрысціянаў і асвятляюць усіх людзей у пошуку вырашэння шматлікіх заблытаных праблем.

Раздзел І

ПАДТРЫМКА ГОДНАСЦІ СУЖЭНСТВА І СЯМ’І

47. Сужэнства і сям’я ў сучасным свеце

Дабро асобы і грамадства, а таксама хрысціяніна цесна звязана са спрыяльнай сітуацыяй у сужэнскай і сямейнай супольнасці. Таму хрысціяне разам з усімі, хто высока цэніць гэту супольнасць, шчыра радуюцца разнастайнай падтрымцы, якую людзі ўсё больш сёння аказваюць, каб развіваць гэтую супольнасць любові, спрыяць ёй у жыцці і дапамагаць сужэнцам і бацькам выконваць іх высокае заданне. Больш за тое, хрысціяне чакаюць ад гэтага большых дабротаў і самі імкнуцца іх развіваць.

Аднак не ўсюды годнасць гэтага інстытута ззяе аднолькавым бляскам, паколькі яго азмрочвае палігамія, пошасць разводаў, г.зв. свабодная любоў і іншыя скажэнні. Больш за тое, сужэнская любоў вельмі часта прафануецца праз эгаізм, геданізм і недазволеныя метады кантрацэпцыі. Акрамя таго, сённяшнія эканамічныя, сацыяльна-псіхалагічныя і палітычныя ўмовы ўводзяць у сям’ю немалыя парушэнні. Урэшце, у пэўных частках свету з заклапочанасцю разважаюць над праблемамі, звязанымі з дэмаграфічным ростам. Усё гэта хвалюе сумленні. Аднак сіла і моц інстытута сужэнства і сям’і выяўляецца таксама ў тым, што глыбокія змены, якія адбываюцца ў сучасным грамадстве, нягледзячы на цяжкасці, якія з іх вынікаюць, усё часцей і часцей тым ці іншым чынам раскрываюць сапраўдную сутнасць гэтага інстытута.

Таму Сабор, больш выразна прадстаўляючы некаторыя раздзелы вучэння Касцёла, хоча асвятліць і падтрымаць хрысціянаў і ўсіх людзей, якія спрабуюць абараняць і падтрымліваць прыроджаную годнасць сужэнскага стану і яго незвычайную сакральную каштоўнасць.

48. Святасць сужэнства і сям’і

Глыбокая супольнасць сужэнскага жыцця і любові, устаноўленая Стварыцелем і ўнармаваная Яго законамі, усталёўваецца праз сужэнскі саюз, гэта значыць праз незваротную асабістую згоду. Так праз чалавечы акт, з дапамогай якога сужэнцы аддаюць сябе адно аднаму і прымаюць, паўстае з Божай волі інстытут сужэнства, непарушны таксама перад грамадствам. Гэты святы саюз дзеля дабра як сужэнцаў і патомства, так і грамадства не залежыць ад чалавечага меркавання, бо сам Бог з’яўляецца стваральнікам сужэнства, адоранага рознымі дабротамі і мэтамі(106). Усё гэта мае вялізнае значэнне для працягу чалавечага роду, для асабістага ўдасканалення і вечнага лёсу паасобных членаў сям’і, для годнасці, стабільнасці, спакою і дабра самой сям’і і ўсяго чалавецтва. Па сваёй сутнасці інстытут сужэнства і сужэнская любоў скіраваны на нараджэнне і выхаванне патомства, якое з’яўляецца як бы яе найвышэйшым вянцом. Такім чынам і мужчына, і жанчына, якія ў сужэнскім саюзе «ўжо не двое, але адно цела» (Мц 19, 6), праз самае цеснае з’яднанне асоб і спраў аказваюць адно аднаму ўзаемную падтрымку і па­слугу, зведваюць сэнс сваёй еднасці і з кожным днём паўней дасягаюць яе. Гэты глыбокі саюз і ўзаемная адданасць адно аднаму дзвюх асоб, а таксама дабро дзяцей патрабуюць цалкавітай вернасці ад сужэнцаў і неразрыўнай еднасці(107).

Хрыстус Пан шчодра благаславіў гэту разнастайную любоў, якая нарадзілася з Божай крыніцы любові і была ўстаноўлена на ўзор Яго еднасці з Касцёлам. Як калісьці Бог выйшаў насустрач свайму народу з запаветам любові і вернасці(108), так і цяпер Збаўца і Абраннік Касцёла(109) выходзіць насустрач хрысціянскім сужэнцам праз сакрамэнт сужэнства і застаецца з імі надалей, каб, як Ён палюбіў Касцёл і аддаў сябе за яго(110), так і сужэнцы ва ўзаемнай адданасці і ў пастаяннай вернасці любілі адно аднаго. Сапраўдная сужэнская любоў уключаецца ў Божую любоў, кіруецца і ўзбагачаецца адкупленчаю моцай Хрыста і збаўчым дзеяннем Касцёла, каб паспяхова весці сужэнцаў да Бога, падтрымліваць і падбадзёрваць іх ва ўзнёслым заданні бацькі і маці(111). Таму хрысціянскія сужэнцы ўмацоўваюцца і асвячаюцца для абавязкаў і годнасці свайго стану асаблівым сакрамэнтам(112). Напаўняючы яго моцай свой сужэнскі і сямейны абавязак, яны самі напаўняюцца духам Хрыста, які напаўняе ўсё іх жыццё верай, надзеяй і любоўю; усё больш набліжаюцца да сваёй дасканаласці і ўзаемнага асвячэння, а тым самым да супольнага праслаўлення Бога.

Таму дзеці, а нават усе, хто знаходзіцца ў сямейным коле, лягчэй знойдуць шлях да чалавечнасці, збаўлення і святасці, калі перад імі будзе прыклад саміх бацькоў і сямейная малітва. Так сужэнцы, аздобленыя годнасцю і заданнем бацькоўства і мацярынства, будуць старанна выконваць абавязак выхавання, асабліва рэлігійнага, які ў першую чаргу ім належыць.

Дзеці як жывыя члены сям’і па-свойму спрыяюць асвячэнню бацькоў. Пачуццём удзячнасці, любові і даверу яны будуць адказваць за дабрадзействы бацькоў і па-сыноўску падтрымаюць іх у неспрыяльны час і ў адзіноце старасці. Удаўство, прынятае мужна як працяг сужэнскага паклікання, будзе шанавацца ўсімі(113). Сям’я павінна велікадушна дзяліцца сваім духоўным багаццем з іншымі сем’ямі. Таму хрысціянская сям’я, паколькі ўзнікае з сужэнства, якое з’яўляецца вобразам і ўдзелам у запавеце любові Хрыста і Касцёла(114), як праз любоў сужэнцаў, ахвярную плоднасць, еднасць і вернасць, так і праз супрацоўніцтва ў любові ўсіх членаў будзе паказваць усім жывую прысутнасць Збаўцы ў свеце і сапраўдную сутнасць Касцёла.

49. Сужэнская любоў

Божае слова шмат разоў заклікае нарачоных і сужэнцаў жывіць і ўмацоўваць стан заручынаў чыстым каханнем, а сужэнства — непадзельнай любоўю(115). Многія сучасныя нам людзі таксама высока цэняць сапраўдную любоў паміж мужам і жонкай, якая выяўляецца па-рознаму ў залежнасці ад высакародных звычаяў пэўных народаў і эпох. Гэтая любоў, выключна чалавечая, скіроў­ваючыся ад асобы да асобы ў добраахвотным пачуцці, ахоплівае дабро ўсёй асобы. І таму можа надаць асаблівую годнасць цялесным і духоўным праявам, а таксама ўзвысіць іх як неад’емныя і своеасаблівыя адзнакі сужэнскага сяброўства. Гэтую любоў наш Пан пажадаў асаблівым дарам сваёй ласкі і любові аздаравіць, удасканаліць і ўзвысіць. Такая любоў, звязваючы ў адно боскае і чалавечае, вядзе сужэнцаў да добраахвотнага і ўзаемнага аддання адно аднаму, якое выражаецца ў чулых пачуццях і актах, а таксама пранікае ва ўсё іхняе жыццё(116). Больш за тое, яна сама ўдасканальваецца і ўзрастае праз сваё высакароднае дзеянне. Таму яна значна пераўзыходзіць выключна эратычную цягу, якая, маючы эгаістычную скіраванасць, хутка і з прыкрасцю знікае.

Гэтая любоў выражаецца і здзяйсняецца асаблівым чынам праз уласцівы сужэнскі акт. Таму акты інтымнага і чыстага яднання сужэнцаў з’яўляюцца пачцівымі і годнымі. Здзейсненыя сапраўды па-чалавечы, яны становяцца праявай і падтрымкай узаемнага аддання, радасным і поўным удзячнасці ўзбагачэннем сужэнцаў. Гэтая любоў, умацаваная ўзаемным даверам і перадусім асвячаная сакрамэнтам Хрыста, непарушна захоўвае фізічную і духоўную вернасць у шчасці і няшчасці і таму несумяшчальна з усялякай здрадай і разводам. У роўнай асабістай годнасці